حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ أَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْوَحْىِ الرُّؤْيَا الصَّادِقَةَ فِي النَّوْمِ فَكَانَ لاَ يَرَى رُؤْيَا إِلاَّ جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ ثُمَّ حُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلاَءُ فَكَانَ يَخْلُو بِغَارِ حِرَاءٍ يَتَحَنَّثُ فِيهِ - وَهُوَ التَّعَبُّدُ - اللَّيَالِيَ أُولاَتِ الْعَدَدِ قَبْلَ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهِ وَيَتَزَوَّدُ لِذَلِكَ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى خَدِيجَةَ فَيَتَزَوَّدُ لِمِثْلِهَا حَتَّى فَجِئَهُ الْحَقُّ وَهُوَ فِي غَارِ حِرَاءٍ فَجَاءَهُ الْمَلَكُ فَقَالَ اقْرَأْ . قَالَ " مَا أَنَا بِقَارِئٍ - قَالَ - فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ . قَالَ قُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ - قَالَ - فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّانِيَةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ . فَقُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّالِثَةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي . فَقَالَ { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ * خَلَقَ الإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ * اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ * الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ} " . فَرَجَعَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَرْجُفُ بَوَادِرُهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى خَدِيجَةَ فَقَالَ " زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي " . فَزَمَّلُوهُ حَتَّى ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ ثُمَّ قَالَ لِخَدِيجَةَ " أَىْ خَدِيجَةُ مَا لِي " . وَأَخْبَرَهَا الْخَبَرَ قَالَ " لَقَدْ خَشِيتُ عَلَى نَفْسِي " . قَالَتْ لَهُ خَدِيجَةُ كَلاَّ أَبْشِرْ فَوَاللَّهِ لاَ يُخْزِيكَ اللَّهُ أَبَدًا وَاللَّهِ إِنَّكَ لَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَصْدُقُ الْحَدِيثَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ وَتَكْسِبُ الْمَعْدُومَ وَتَقْرِي الضَّيْفَ وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ . فَانْطَلَقَتْ بِهِ خَدِيجَةُ حَتَّى أَتَتْ بِهِ وَرَقَةَ بْنَ نَوْفَلِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى وَهُوَ ابْنُ عَمِّ خَدِيجَةَ أَخِي أَبِيهَا وَكَانَ امْرَأً تَنَصَّرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ يَكْتُبُ الْكِتَابَ الْعَرَبِيَّ وَيَكْتُبُ مِنَ الإِنْجِيلِ بِالْعَرَبِيَّةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكْتُبَ وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا قَدْ عَمِيَ . فَقَالَتْ لَهُ خَدِيجَةُ أَىْ عَمِّ اسْمَعْ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ . قَالَ وَرَقَةُ بْنُ نَوْفَلٍ يَا ابْنَ أَخِي مَاذَا تَرَى فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَبَرَ مَا رَآهُ فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ هَذَا النَّامُوسُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُوسَى صلى الله عليه وسلم يَا لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعًا يَا لَيْتَنِي أَكُونُ حَيًّا حِينَ يُخْرِجُكَ قَوْمُكَ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ " . قَالَ وَرَقَةُ نَعَمْ لَمْ يَأْتِ رَجُلٌ قَطُّ بِمَا جِئْتَ بِهِ إِلاَّ عُودِيَ وَإِنْ يُدْرِكْنِي يَوْمُكَ أَنْصُرْكَ نَصْرًا مُؤَزَّرًا " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: Rasululloh ﷺ ga vahiyning boshlanishi uyqudagi sodiq (rost) tush(lar) bilan boshlandi: U Zot biror tush koʻrsalar, u albatta tong yorugʻidek (ravshan boʻlib) kelar edi. Soʻng U Zotga yolgʻizlik mahbub (sevimli) qilindi: U Zot Hiro gʻorida yolgʻizlanib (xilvatda) — bir necha sanoqli kechalar, ahli (oilasi)ning oldiga qaytishidan oldin — unda tahannus (ibodat) qilar edilar; va buning uchun ozuqa olar edilar. Soʻng Xadijaning oldiga qaytib, shunga oʻxshash (muddat) uchun yana ozuqa olar edilar — toki U Zot Hiro gʻorida ekanlarida, haq (vahiy) (kutilmaganda) keldi: U Zotning oldilariga farishta kelib: ‹Oʻqi!› dedi. (Paygʻambar): ‹Men oʻquvchi (savodli) emasman›, dedilar. (Paygʻambar) dedilar: ‹Shunda u (farishta) meni olib, shunday qattiq qisdiki, hatto holdan toydim; soʻng meni qoʻyib yubordi-da: «Oʻqi!» dedi. Men: «Men oʻquvchi emasman», dedim. Shunda u meni (yana) olib, ikkinchi marta qisdi — hatto holdan toydim; soʻng meni qoʻyib yubordi-da: «Oʻqi!» dedi. Men: «Men oʻquvchi emasman», dedim. Shunda u meni (yana) olib, uchinchi marta qisdi — hatto holdan toydim; soʻng meni qoʻyib yubordi-da: «{Yaratgan Rabbing nomi bilan oʻqi! U insonni laxta (qon)dan yaratdi. Oʻqi! Va Rabbing eng karamlidir. U qalam bilan (yozishni) oʻrgatdi. Insonga bilmagan narsasini oʻrgatdi}» dedi›, dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ buni (vahiyni) olib, yelka (boʻyin) tomirlari titragan holda qaytdilar — toki Xadijaning oldiga kirib: ‹Meni oʻranglar, meni oʻranglar!› dedilar. Bas, uni (Paygʻambarni) oʻradilar — toki qoʻrquv U Zotdan ketdi. Soʻng Xadijaga: ‹Ey Xadija, menga nima boʻldi?› dedilar va unga (boʻlgan) xabarni aytib: ‹Men oʻzimdan qoʻrqdim›, dedilar. Xadija unga: ‹Aslo (unday emas)! Xushxabar boʻlsin; Allohga qasamki, Alloh seni hech qachon xor qilmaydi: chunki sen silai rahm qilasan, rost gapirasan, (kuchsizlarning) yukini koʻtarasan, yoʻgʻ (kambagʻal)ga (mol) topib berasan, mehmonni siylaysan va haq (yoʻlidagi) musibatlarda yordam berasan›, dedi. Soʻng Xadija uni (Paygʻambarni) olib, Varaqa ibn Navfal ibn Asad ibn Abdul-Uzzaning oldiga bordi — u Xadijaning amakivachchasi, otasining akasining oʻgʻli edi; u johiliyatda nasroniy boʻlgan, arab (yozuvi)da kitob yozadigan va Injildan — Alloh xohlagancha — arabchada yozadigan kishi edi; u juda keksa, koʻzi koʻr boʻlgan chol edi. Xadija unga: ‹Ey amaki, jiyaningni (akangning oʻgʻlini) eshit›, dedi. Varaqa ibn Navfal: ‹Ey jiyanim, nimani koʻrding?› dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga koʻrgan narsasining xabarini aytdilar. Varaqa unga: ‹Bu — Allohning Musoga — alayhissalom — nozil qilgan nomusi (Jibrili)dir. Qaniydi, men bunda (sening daʼvating davrida) yosh (navqiron) boʻlsam edi! Qaniydi, qavming seni (yurtingdan) chiqaradigan paytda men tirik boʻlsam edi!›, dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Ular meni (yurtimdan) chiqaruvchimilar?› dedilar. Varaqa: ‹Ha; sen keltirgan narsaga oʻxshash narsani keltirgan hech bir kishi yoʻqki, dushmanlikka uchramagan boʻlsin. Agar sening kuning (daʼvat davring)ga yetsam, senga kuchli yordam berardim›, dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ га ваҳийнинг бошланиши уйқудаги содиқ (рост) туш(лар) билан бошланди: У Зот бирор туш кўрсалар, у албатта тонг ёруғидек (равшан бўлиб) келар эди. Сўнг У Зотга ёлғизлик маҳбуб (севимли) қилинди: У Зот Ҳиро ғорида ёлғизланиб (хилватда) — бир неча саноқли кечалар, аҳли (оиласи)нинг олдига қайтишидан олдин — унда таҳаннус (ибодат) қилар эдилар; ва бунинг учун озуқа олар эдилар. Сўнг Хадижанинг олдига қайтиб, шунга ўхшаш (муддат) учун яна озуқа олар эдилар — токи У Зот Ҳиро ғорида эканларида, ҳақ (ваҳий) (кутилмаганда) келди: У Зотнинг олдиларига фаришта келиб: ‹Ўқи!› деди. (Пайғамбар): ‹Мен ўқувчи (саводли) эмасман›, дедилар. (Пайғамбар) дедилар: ‹Шунда у (фаришта) мени олиб, шундай қаттиқ қисдики, ҳатто ҳолдан тойдим; сўнг мени қўйиб юборди-да: «Ўқи!» деди. Мен: «Мен ўқувчи эмасман», дедим. Шунда у мени (яна) олиб, иккинчи марта қисди — ҳатто ҳолдан тойдим; сўнг мени қўйиб юборди-да: «Ўқи!» деди. Мен: «Мен ўқувчи эмасман», дедим. Шунда у мени (яна) олиб, учинчи марта қисди — ҳатто ҳолдан тойдим; сўнг мени қўйиб юборди-да: «{Яратган Раббинг номи билан ўқи! У инсонни лахта (қон)дан яратди. Ўқи! Ва Раббинг энг карамлидир. У қалам билан (ёзишни) ўргатди. Инсонга билмаган нарсасини ўргатди}» деди›, дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ буни (ваҳийни) олиб, елка (бўйин) томирлари титраган ҳолда қайтдилар — токи Хадижанинг олдига кириб: ‹Мени ўранглар, мени ўранглар!› дедилар. Бас, уни (Пайғамбарни) ўрадилар — токи қўрқув У Зотдан кетди. Сўнг Хадижага: ‹Эй Хадижа, менга нима бўлди?› дедилар ва унга (бўлган) хабарни айтиб: ‹Мен ўзимдан қўрқдим›, дедилар. Хадижа унга: ‹Асло (ундай эмас)! Хушхабар бўлсин; Аллоҳга қасамки, Аллоҳ сени ҳеч қачон хор қилмайди: чунки сен силаи раҳм қиласан, рост гапирасан, (кучсизларнинг) юкини кўтарасан, йўғ (камбағал)га (мол) топиб берасан, меҳмонни сийлайсан ва ҳақ (йўлидаги) мусибатларда ёрдам берасан›, деди. Сўнг Хадижа уни (Пайғамбарни) олиб, Варақа ибн Навфал ибн Асад ибн Абдул-Уззанинг олдига борди — у Хадижанинг амакиваччаси, отасининг акасининг ўғли эди; у жоҳилиятда насроний бўлган, араб (ёзуви)да китоб ёзадиган ва Инжилдан — Аллоҳ хоҳлаганча — арабчада ёзадиган киши эди; у жуда кекса, кўзи кўр бўлган чол эди. Хадижа унга: ‹Эй амаки, жиянингни (акангнинг ўғлини) эшит›, деди. Варақа ибн Навфал: ‹Эй жияним, нимани кўрдинг?› деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга кўрган нарсасининг хабарини айтдилар. Варақа унга: ‹Бу — Аллоҳнинг Мусога — алайҳиссалом — нозил қилган номуси (Жибрили)дир. Қанийди, мен бунда (сенинг даъватинг даврида) ёш (навқирон) бўлсам эди! Қанийди, қавминг сени (юртингдан) чиқарадиган пайтда мен тирик бўлсам эди!›, деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Улар мени (юртимдан) чиқарувчимилар?› дедилар. Варақа: ‹Ҳа; сен келтирган нарсага ўхшаш нарсани келтирган ҳеч бир киши йўқки, душманликка учрамаган бўлсин. Агар сенинг кунинг (даъват давринг)га етсам, сенга кучли ёрдам берардим›, деди.