Abdulloh ibn Mas'ud al-Hudaliy

وَعَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو مُوسَى عَنِ ابْنَةٍ وَبِنْتِ ابْنٍ وَأُخْتٍ فَقَالَ: للْبِنْت النّصْف وَللْأُخْت النّصْف وائت ابْنَ مَسْعُودٍ فَسَيُتَابِعُنِي فَسُئِلَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأُخْبِرَ بقول أبي مُوسَى فَقَالَ: لقد ضللت إِذن وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ أَقْضِي فِيهَا بِمَا قَضَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لِلْبِنْتِ النِّصْفُ وَلِابْنَةِ الِابْنِ السُّدُسُ تَكْمِلَةَ الثُّلُثَيْنِ وَمَا بَقِيَ فَلِلْأُخْتِ» فَأَتَيْنَا أَبَا مُوسَى فَأَخْبَرْنَاهُ بِقَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ فَقَالَ: لَا تَسْأَلُونِي مَا دَامَ هَذَا الحبر فِيكُم. رَوَاهُ البُخَارِيّ

(Huzayl ibn Shurahbil rivoyat qildiki,) Abu Musodan — (vafot etgan kishining) qizi, oʻgʻlining qizi va singlisi (haqidagi meros) toʻgʻrisida soʻraldi. U: «Qizga yarmi, singilga yarmi (tegadi). Ibn Masʼudning oldiga borsang, u ham menga qoʻshiladi», dedi. Soʻngra Ibn Masʼuddan soʻraldi va unga Abu Musoning soʻzi aytildi. U: «(Agar shunday desam,) men adashgan boʻlardim va hidoyat topganlardan boʻlmasdim. Men bu haqda Paygʻambar ﷺ hukm qilganidek hukm qilaman: qizga yarmi, oʻgʻil qiziga oltidan biri — (qizning hissasi bilan) uchdan ikkini toʻldirish uchun, qolgani esa singilnikidir», dedi. Soʻng biz Abu Musoning oldiga kelib, unga Ibn Masʼudning soʻzini aytdik. U: «Bu olim (Ibn Masʼud) oranglarda ekan, mendan (bunday masalalarni) soʻramanglar», dedi.(Ҳузайл ибн Шураҳбил ривоят қилдики,) Абу Мусодан — (вафот этган кишининг) қизи, ўғлининг қизи ва синглиси (ҳақидаги мерос) тўғрисида сўралди. У: «Қизга ярми, сингилга ярми (тегади). Ибн Масъуднинг олдига борсанг, у ҳам менга қўшилади», деди. Сўнгра Ибн Масъуддан сўралди ва унга Абу Мусонинг сўзи айтилди. У: «(Агар шундай десам,) мен адашган бўлардим ва ҳидоят топганлардан бўлмасдим. Мен бу ҳақда Пайғамбар ﷺ ҳукм қилганидек ҳукм қиламан: қизга ярми, ўғил қизига олтидан бири — (қизнинг ҳиссаси билан) учдан иккини тўлдириш учун, қолгани эса сингилникидир», деди. Сўнг биз Абу Мусонинг олдига келиб, унга Ибн Масъуднинг сўзини айтдик. У: «Бу олим (Ибн Масъуд) орангларда экан, мендан (бундай масалаларни) сўраманглар», деди.

وَعَنْ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: تَعَلَّمُوا الْفَرَائِضَ وَزَادَ ابْنُ مَسْعُودٍ: وَالطَّلَاقَ وَالْحَجَّ قَالَا: فَإِنَّهُ من دينكُمْ. رَوَاهُ الدَّارمِيّ

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) shunday dedilar: «Farzlarni (meros hisob-kitobini) oʻrganinglar». Ibn Masʼud esa: «va taloqni hamda hajni (ham oʻrganinglar)», deb qoʻshdi. Ikkovlari: «Zero, bu sizning diningizdandir», dedilar. Dorimiy rivoyat qilgan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) шундай дедилар: «Фарзларни (мерос ҳисоб-китобини) ўрганинглар». Ибн Масъуд эса: «ва талоқни ҳамда ҳажни (ҳам ўрганинглар)», деб қўшди. Икковлари: «Зеро, бу сизнинг динингиздандир», дедилар. Доримий ривоят қилган.

وَعَنْ عَلْقَمَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا شَيْئا وَلم يدْخل بهَا حَتَّى مَاتَ فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: لَهَا مِثْلُ صَدَاقِ نِسَائِهَا. لَا وَكْسَ وَلَا شَطَطَ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ وَلَهَا الْمِيرَاثُ فَقَامَ مَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ الْأَشْجَعِيُّ فَقَالَ: قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشَقٍ امْرَأَةٍ مِنَّا بِمِثْلِ مَا قَضَيْتَ. فَفَرِحَ بِهَا ابْنُ مَسْعُودٍ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ والدارمي

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, undan bir ayolga uylanib, unga mahr belgilamasdan va unga qoʻshilmasdan turib vafot etgan kishi haqida soʻraldi. Shunda Ibn Masʼud: «Unga oʻz (qarindosh) ayollarining mahriga oʻxshash mahr — kam ham emas, ortiq ham emas — tegadi, idda saqlashi shart va unga meros ham tegadi», dedi. Shunda Maʼqil ibn Sinon al-Ashjaiy turib: «Rasululloh ﷺ bizdan boʻlgan Birvaʼ bint Voshiq ismli ayol haqida xuddi sen hukm qilganingdek hukm qilgan edilar», dedi. Ibn Masʼud bundan xursand boʻldi. Bu bobda Jarrohdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir va undan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahlining amali shunga binoandir; Savriy, Ahmad va Ishoq ham shunday deyishgan. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli — ular orasida Ali ibn Abu Tolib, Zayd ibn Sobit, Ibn Abbos va Ibn Umar — esa: «Kishi ayolga uylanib, unga qoʻshilmasdan va mahr belgilamasdan turib vafot etsa, unga meros tegadi, lekin mahr tegmaydi va idda saqlashi shart», deyishgan. Bu Shofiiyning soʻzidir; u: «Agar Birvaʼ bint Voshiqning hadisi sobit boʻlganida, hujjat Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan narsada boʻlardi», degan. Shofiiydan rivoyat qilinishicha, u Misrda keyinroq bu soʻzdan qaytib, Birvaʼ bint Voshiqning hadisiga koʻra hukm qilgan.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, ундан бир аёлга уйланиб, унга маҳр белгиламасдан ва унга қўшилмасдан туриб вафот этган киши ҳақида сўралди. Шунда Ибн Масъуд: «Унга ўз (қариндош) аёлларининг маҳрига ўхшаш маҳр — кам ҳам эмас, ортиқ ҳам эмас — тегади, идда сақлаши шарт ва унга мерос ҳам тегади», деди. Шунда Маъқил ибн Синон ал-Ашжаий туриб: «Расулуллоҳ ﷺ биздан бўлган Бирваъ бинт Вошиқ исмли аёл ҳақида худди сен ҳукм қилганингдек ҳукм қилган эдилар», деди. Ибн Масъуд бундан хурсанд бўлди. Бу бобда Жарроҳдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва ундан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳлининг амали шунга биноандир; Саврий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейишган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган баъзи илм аҳли — улар орасида Али ибн Абу Толиб, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос ва Ибн Умар — эса: «Киши аёлга уйланиб, унга қўшилмасдан ва маҳр белгиламасдан туриб вафот этса, унга мерос тегади, лекин маҳр тегмайди ва идда сақлаши шарт», дейишган. Бу Шофиийнинг сўзидир; у: «Агар Бирваъ бинт Вошиқнинг ҳадиси собит бўлганида, ҳужжат Набий ﷺдан ривоят қилинган нарсада бўларди», деган. Шофиийдан ривоят қилинишича, у Мисрда кейинроқ бу сўздан қайтиб, Бирваъ бинт Вошиқнинг ҳадисига кўра ҳукм қилган.

وَعَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي دِيَةِ الْخَطَأِ عِشْرِينَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرِينَ ابْنَ مَخَاضٍ ذُكُورٍ وَعِشْرِينَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرِينَ جَذَعَةً وَعِشْرِينَ حِقَّةً ". رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى ابْنِ مَسْعُودٍ وَخِشْفٌ مَجْهُولٌ لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِهَذَا الْحَدِيثِ وَرُوِيَ فِي شَرْحِ السُّنَّةِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَدَى قَتِيلَ خَيْبَرَ بِمِائَةٍ مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ وَلَيْسَ فِي أَسْنَانِ إِبِلِ الصَّدَقَةِ ابْنُ مَخَاضٍ إِنَّمَا فِيهَا ابْنُ لبون

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xato (qotillik) diyatida yigirmata bintu maxoz (bir yoshli urgʻochi tuya), yigirmata ibnu maxoz (bir yoshli erkak tuya), yigirmata bintu labun (ikki yoshli urgʻochi tuya), yigirmata jazaʼa (toʻrt yoshli tuya) va yigirmata hiqqa (uch yoshli tuya) bilan hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning bu hadisini biz faqat shu yoʻl bilangina marfuʼ (Paygʻambarga nisbatlangan) holda bilamiz, Abdulloh(ibn Masʼud)dan mavquf (sahobiy soʻzi) sifatida ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilgan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahli diyat uch yil ichida olinishi, har yili diyatning uchdan biri olinishi haqida ittifoq qilishgan va xato diyatini oqila (qotilning otasi tomonidan qarindoshlari) zimmasiga yuklashgan. Baʼzilari oqila erkak otasi tomonidan boʻlgan qarindoshlardir, deyishgan; bu Molik va Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хато (қотиллик) диятида йигирмата бинту махоз (бир ёшли урғочи туя), йигирмата ибну махоз (бир ёшли эркак туя), йигирмата бинту лабун (икки ёшли урғочи туя), йигирмата жазаъа (тўрт ёшли туя) ва йигирмата ҳиққа (уч ёшли туя) билан ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг бу ҳадисини биз фақат шу йўл билангина марфуъ (Пайғамбарга нисбатланган) ҳолда биламиз, Абдуллоҳ(ибн Масъуд)дан мавқуф (саҳобий сўзи) сифатида ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳли дият уч йил ичида олиниши, ҳар йили диятнинг учдан бири олиниши ҳақида иттифоқ қилишган ва хато диятини оқила (қотилнинг отаси томонидан қариндошлари) зиммасига юклашган. Баъзилари оқила эркак отаси томонидан бўлган қариндошлардир, дейишган; бу Молик ва Шофиъийнинг сўзидир.

وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ بَدْرٍ: «مَنْ يَنْظُرُ لَنَا مَا صَنَعَ أَبُو جَهْلٍ؟» فَانْطَلَقَ ابْنُ مَسْعُودٍ فَوَجَدَهُ قَدْ ضَرَبَهُ ابْنَا عَفْرَاءَ حَتَّى بَرَدَ قَالَ: فَأَخَذَ بِلِحْيَتِهِ فَقَالَ: أَنْتَ أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ: وَهَلْ فَوْقَ رَجُلٍ قَتَلْتُمُوهُ. وَفِي رِوَايَةٍ: قَالَ: فَلَوْ غَيْرُ أَكَّارٍ قتلني

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim biz uchun Abu Jahl nima boʻlganini koʻrib keladi?» dedilar. Shunda Ibn Masʼud (koʻrgani) bordi va uni Afroning ikki oʻgʻli urib, (yiqilib) yotgan holda topdi. (Anas) dedi: (Ibn Masʼud) uning soqolidan ushlab: «Sen Abu Jahlmisan?» dedi. U: «Siz oʻldirgan kishidan yuksakroq odam ham bormi?» dedi — yoki: «Uni qavmi oʻldirdi», dedi. (Anas) dedi: Abu Mijlaz aytdi: Abu Jahl: «Meni dehqondan boshqasi oʻldirsa edi (yaxshi boʻlardi)», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким биз учун Абу Жаҳл нима бўлганини кўриб келади?» дедилар. Шунда Ибн Масъуд (кўргани) борди ва уни Афронинг икки ўғли уриб, (йиқилиб) ётган ҳолда топди. (Анас) деди: (Ибн Масъуд) унинг соқолидан ушлаб: «Сен Абу Жаҳлмисан?» деди. У: «Сиз ўлдирган кишидан юксакроқ одам ҳам борми?» деди — ёки: «Уни қавми ўлдирди», деди. (Анас) деди: Абу Мижлаз айтди: Абу Жаҳл: «Мени деҳқондан бошқаси ўлдирса эди (яхши бўларди)», деди.

وَعَن شَقِيق: كَانَ عبد الله يُذَكِّرُ النَّاسَ فِي كُلِّ خَمِيسٍ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ لَوَدِدْتُ أَنَّكَ ذكرتنا كُلِّ يَوْمٍ قَالَ أَمَا إِنَّهُ يَمْنَعُنِي مِنْ ذَلِكَ أَنِّي أَكْرَهُ أَنْ أُمِلَّكُمْ وَإِنِّي أَتَخَوَّلُكُمْ بِالْمَوْعِظَةِ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَتَخَوَّلُنَا بِهَا مَخَافَةَ السَّآمَةِ عَلَيْنَا

Abu Voildan rivoyat qilinadi: Abdulloh (ibn Masʼud) har payshanba kuni odamlarga vaʼz qilardi. Bir kishi: «Ey Abu Abdurrahmon, koshki har kuni vaʼz qilsangiz», — dedi. U: «Buni qilishdan meni faqat sizlarni zeriktirib qoʻyishni yoqtirmasligim toʻsib turibdi. Men Paygʻambar ﷺ biz bilan qilganlaridek, sizlarni zeriktirmaslik uchun vaʼzda payt tanlab, eʼtibor beraman», — dedi.Абу Воилдан ривоят қилинади: Абдуллоҳ (ибн Масъуд) ҳар пайшанба куни одамларга ваъз қиларди. Бир киши: «Эй Абу Абдурраҳмон, кошки ҳар куни ваъз қилсангиз», — деди. У: «Буни қилишдан мени фақат сизларни зериктириб қўйишни ёқтирмаслигим тўсиб турибди. Мен Пайғамбар ﷺ биз билан қилганларидек, сизларни зериктирмаслик учун ваъзда пайт танлаб, эътибор бераман», — деди.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «اتَّقُوا الْحَدِيثَ عَنِّي إِلَّا مَا عَلِمْتُمْ فَمَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَرَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَلَمْ يَذْكُرِ: «اتَّقُوا الْحَدِيثَ عَنِّي إِلَّا مَا علمْتُم»

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bilganlaringizdan boshqa narsani mendan rivoyat qilishdan saqlaning. Kim atayin menga nisbatan yolgʻon gapirsa, doʻzaxdagi oʻrniga tayyorlanaversin. Kim Qurʼon haqida oʻz raʼyi bilan gapirsa, doʻzaxdagi oʻrniga tayyorlanaversin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Билганларингиздан бошқа нарсани мендан ривоят қилишдан сақланинг. Ким атайин менга нисбатан ёлғон гапирса, дўзахдаги ўрнига тайёрланаверсин. Ким Қуръон ҳақида ўз раъйи билан гапирса, дўзахдаги ўрнига тайёрланаверсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

عَن عَوْنٍ قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: مَنْهُومَانِ لَا يَشْبَعَانِ صَاحِبُ الْعِلْمِ وَصَاحِبُ الدُّنْيَا وَلَا يَسْتَوِيَانِ أَمَّا صَاحِبُ الْعِلْمِ فَيَزْدَادُ رِضًى لِلرَّحْمَنِ وَأَمَّا صَاحِبُ الدُّنْيَا فَيَتَمَادَى فِي الطُّغْيَانِ. ثُمَّ قَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ (كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى) قَالَ وَقَالَ الْآخَرُ (إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عباده الْعلمَاء. رَوَاهُ الدَّارمِيّ

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ikki ochkoʻz toʻymaydi: ilm sohibi va dunyo sohibi. Ammo ular teng emas: ilm sohibi Rahmonning roziligini ziyoda qiladi, dunyo sohibi esa tugʻyonda davom etaveradi». Soʻng Abdulloh {Yoʻq-yoʻq! Albatta, inson tugʻyon qilur. Oʻzini boy koʻrgani uchun} (Alaq surasi 6-7) oyatini oʻqidi. Soʻng boshqa oyatni: {Albatta, Allohdan bandalari ichida faqat olimlargina qoʻrqur} (Fotir surasi 28), deb tilovat qildi. Doramiy rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Икки очкўз тўймайди: илм соҳиби ва дунё соҳиби. Аммо улар тенг эмас: илм соҳиби Раҳмоннинг розилигини зиёда қилади, дунё соҳиби эса туғёнда давом этаверади». Сўнг Абдуллоҳ {Йўқ-йўқ! Албатта, инсон туғён қилур. Ўзини бой кўргани учун} (Алақ сураси 6-7) оятини ўқиди. Сўнг бошқа оятни: {Албатта, Аллоҳдан бандалари ичида фақат олимларгина қўрқур} (Фотир сураси 28), деб тиловат қилди. Дорамий ривоят қилган.