حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا زَوْجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَأَلَتْ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَقْسِمَ لَهَا مِيرَاثَهَا مِمَّا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهَا أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ فَغَضِبَتْ فَاطِمَةُ عَلَيْهَا السَّلَام فَهَجَرَتْ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَلَمْ تَزَلْ مُهَاجِرَتَهُ حَتَّى تُوُفِّيَتْ قَالَ وَعَاشَتْ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ قَالَ وَكَانَتْ فَاطِمَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا تَسْأَلُ أَبَا بَكْرٍ نَصِيبَهَا مِمَّا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ خَيْبَرَ وَفَدَكَ وَصَدَقَتِهِ بِالْمَدِينَةِ فَأَبَى أَبُو بَكْرٍ عَلَيْهَا ذَلِكَ وَقَالَ لَسْتُ تَارِكًا شَيْئًا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَعْمَلُ بِهِ إِلَّا عَمِلْتُ بِهِ وَإِنِّي أَخْشَى إِنْ تَرَكْتُ شَيْئًا مِنْ أَمْرِهِ أَنْ أَزِيغَ فَأَمَّا صَدَقَتُهُ بِالْمَدِينَةِ فَدَفَعَهَا عُمَرُ إِلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا عَلِيٌّ وَأَمَّا خَيْبَرُ وَفَدَكُ فَأَمْسَكَهُمَا عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَالَ هُمَا صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَتَا لِحُقُوقِهِ الَّتِي تَعْرُوهُ وَنَوَائِبِهِ وَأَمْرُهُمَا إِلَى مَنْ وَلِيَ الْأَمْرَ قَالَ فَهُمَا عَلَى ذَلِكَ الْيَوْمَ.
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasulullohning ﷺ qizi Fotima Rasululloh ﷺ vafotidan keyin Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan Rasululloh ﷺ qoldirgan, Alloh u zotga ato etgan meros mol-mulkdan oʻz ulushini boʻlib berishini soʻradi. Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga: «Rasululloh ﷺ: ‹Bizga meros qolmas, biz nima qoldirsak, u sadaqadir›, deganlar», dedi. Fotima alayhassalom gʻazablanib, Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan yuz oʻgirdi va vafotigacha undan yuz oʻgirgan holida qoldi. U Rasululloh ﷺ vafotidan keyin olti oy yashadi. Fotima (roziyallohu anho) Abu Bakrdan Rasululloh ﷺ Xaybar va Fadakdan hamda Madinadagi sadaqasidan qoldirgan mol-mulkdagi ulushini soʻrar edi, Abu Bakr esa unga buni bermadi va: «Rasululloh ﷺ amal qilgan hech narsani men amal qilmay qoldirmayman, agar u zotning ishidan bir narsani tark etsam, adashib ketishimdan qoʻrqaman», dedi. U zotning Madinadagi sadaqasini Umar Ali va Abbosga topshirdi, uni Ali oʻz qoʻliga oldi. Xaybar va Fadakni esa Umar (roziyallohu anhu) oʻzida ushlab qoldi va: «Bu ikkisi Rasululloh ﷺ sadaqasi, u zotning uchraydigan haqlari va ehtiyojlari uchun edi, ularning ishi voliyi amrning ixtiyorida», dedi. Ular shu kungacha oʻsha holida turibdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳнинг ﷺ қизи Фотима Расулуллоҳ ﷺ вафотидан кейин Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан Расулуллоҳ ﷺ қолдирган, Аллоҳ у зотга ато этган мерос мол-мулкдан ўз улушини бўлиб беришини сўради. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга мерос қолмас, биз нима қолдирсак, у садақадир›, деганлар», деди. Фотима алайҳассалом ғазабланиб, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан юз ўгирди ва вафотигача ундан юз ўгирган ҳолида қолди. У Расулуллоҳ ﷺ вафотидан кейин олти ой яшади. Фотима (розияллоҳу анҳо) Абу Бакрдан Расулуллоҳ ﷺ Хайбар ва Фадакдан ҳамда Мадинадаги садақасидан қолдирган мол-мулкдаги улушини сўрар эди, Абу Бакр эса унга буни бермади ва: «Расулуллоҳ ﷺ амал қилган ҳеч нарсани мен амал қилмай қолдирмайман, агар у зотнинг ишидан бир нарсани тарк этсам, адашиб кетишимдан қўрқаман», деди. У зотнинг Мадинадаги садақасини Умар Али ва Аббосга топширди, уни Али ўз қўлига олди. Хайбар ва Фадакни эса Умар (розияллоҳу анҳу) ўзида ушлаб қолди ва: «Бу иккиси Расулуллоҳ ﷺ садақаси, у зотнинг учрайдиган ҳақлари ва эҳтиёжлари учун эди, уларнинг иши волийи амрнинг ихтиёрида», деди. Улар шу кунгача ўша ҳолида турибди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عِيسَى الطَّبَّاعُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ رَجَعَ إِلَى رَحْلِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَكُنْتُ أُقْرِئُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ فَوَجَدَنِي وَأَنَا أَنْتَظِرُهُ، وَذَلِكَ، بِمِنًى فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ إِنَّ رَجُلًا أَتَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ إِنَّ فُلَانًا يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَايَعْتُ فُلَانًا فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنِّي قَائِمٌ الْعَشِيَّةَ فِي النَّاسِ فَمُحَذِّرُهُمْ هَؤُلَاءِ الرَّهْطَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَغْصِبُوهُمْ أَمْرَهُمْ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَا تَفْعَلْ فَإِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ وَغَوْغَاءَهُمْ وَإِنَّهُمْ الَّذِينَ يَغْلِبُونَ عَلَى مَجْلِسِكَ إِذَا قُمْتَ فِي النَّاسِ فَأَخْشَى أَنْ تَقُولَ مَقَالَةً يَطِيرُ بِهَا أُولَئِكَ فَلَا يَعُوهَا وَلَا يَضَعُوهَا عَلَى مَوَاضِعِهَا وَلَكِنْ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ وَتَخْلُصَ بِعُلَمَاءِ النَّاسِ وَأَشْرَافِهِمْ فَتَقُولَ مَا قُلْتَ مُتَمَكِّنًا فَيَعُونَ مَقَالَتَكَ وَيَضَعُونَهَا مَوَاضِعَهَا فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لَئِنْ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ سَالِمًا صَالِحًا لَأُكَلِّمَنَّ بِهَا النَّاسَ فِي أَوَّلِ مَقَامٍ أَقُومُهُ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فِي عَقِبِ ذِي الْحِجَّةِ وَكَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عَجَّلْتُ الرَّوَاحَ صَكَّةَ الْأَعْمَى فَقُلْتُ لِمَالِكٍ وَمَا صَكَّةُ الْأَعْمَى قَالَ إِنَّهُ لَا يُبَالِي أَيَّ سَاعَةٍ خَرَجَ لَا يَعْرِفُ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ وَنَحْوَ هَذَا فَوَجَدْتُ سَعِيدَ بْنَ زَيْدٍ عِنْدَ رُكْنِ الْمِنْبَرِ الْأَيْمَنِ قَدْ سَبَقَنِي فَجَلَسْتُ حِذَاءَهُ تَحُكُّ رُكْبَتِي رُكْبَتَهُ فَلَمْ أَنْشَبْ أَنْ طَلَعَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَلَمَّا رَأَيْتُهُ قُلْتُ لَيَقُولَنَّ الْعَشِيَّةَ عَلَى هَذَا الْمِنْبَرِ مَقَالَةً مَا قَالَهَا عَلَيْهِ أَحَدٌ قَبْلَهُ قَالَ فَأَنْكَرَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ ذَلِكَ فَقَالَ مَا عَسَيْتَ أَنْ يَقُولَ مَا لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ فَجَلَسَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِ فَلَمَّا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ فَإِنِّي قَائِلٌ مَقَالَةً قَدْ قُدِّرَ لِي أَنْ أَقُولَهَا لَا أَدْرِي لَعَلَّهَا بَيْنَ يَدَيْ أَجَلِي فَمَنْ وَعَاهَا وَعَقَلَهَا فَلْيُحَدِّثْ بِهَا حَيْثُ انْتَهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ وَمَنْ لَمْ يَعِهَا فَلَا أُحِلُّ لَهُ أَنْ يَكْذِبَ عَلَيَّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى بَعَثَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ وَكَانَ مِمَّا أَنْزَلَ عَلَيْهِ آيَةُ الرَّجْمِ فَقَرَأْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا وَرَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ فَأَخْشَى إِنْ طَالَ بِالنَّاسِ زَمَانٌ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ لَا نَجِدُ آيَةَ الرَّجْمِ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ قَدْ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَالرَّجْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أُحْصِنَ مِنْ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِذَا قَامَتْ الْبَيِّنَةُ أَوْ الْحَبَلُ أَوْ الِاعْتِرَافُ أَلَا وَإِنَّا قَدْ كُنَّا نَقْرَأُ لَا تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ فَإِنَّ كُفْرًا بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ أَلَا وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا تُطْرُونِي كَمَا أُطْرِيَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ عَلَيْهِ السَّلَام فَإِنَّمَا أَنَا عَبْدُ اللَّهِ فَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ قَائِلًا مِنْكُمْ يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَايَعْتُ فُلَانًا فَلَا يَغْتَرَّنَّ امْرُؤٌ أَنْ يَقُولَ إِنَّ بَيْعَةَ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَانَتْ فَلْتَةً أَلَا وَإِنَّهَا كَانَتْ كَذَلِكَ أَلَا وَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَقَى شَرَّهَا وَلَيْسَ فِيكُمْ الْيَوْمَ مَنْ تُقْطَعُ إِلَيْهِ الْأَعْنَاقُ مِثْلُ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَلَا وَإِنَّهُ كَانَ مِنْ خَبَرِنَا حِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ عَلِيًّا وَالزُّبَيْرَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُمَا تَخَلَّفُوا فِي بَيْتِ فَاطِمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَتَخَلَّفَتْ عَنَّا الْأَنْصَارُ بِأَجْمَعِهَا فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ وَاجْتَمَعَ الْمُهَاجِرُونَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا بَكْرٍ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا مِنْ الْأَنْصَارِ فَانْطَلَقْنَا نَؤُمُّهُمْ حَتَّى لَقِيَنَا رَجُلَانِ صَالِحَانِ فَذَكَرَا لَنَا الَّذِي صَنَعَ الْقَوْمُ فَقَالَا أَيْنَ تُرِيدُونَ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْتُ نُرِيدُ إِخْوَانَنَا هَؤُلَاءِ مِنْ الْأَنْصَارِ فَقَالَا لَا عَلَيْكُمْ أَنْ لَا تَقْرَبُوهُمْ وَاقْضُوا أَمْرَكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّهُمْ فَانْطَلَقْنَا حَتَّى جِئْنَاهُمْ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ فَإِذَا هُمْ مُجْتَمِعُونَ وَإِذَا بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ رَجُلٌ مُزَمَّلٌ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالُوا سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ فَقُلْتُ مَا لَهُ قَالُوا وَجِعٌ فَلَمَّا جَلَسْنَا قَامَ خَطِيبُهُمْ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ وَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَنَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَكَتِيبَةُ الْإِسْلَامِ وَأَنْتُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ رَهْطٌ مِنَّا وَقَدْ دَفَّتْ دَافَّةٌ مِنْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْزِلُونَا مِنْ أَصْلِنَا وَيَحْضُنُونَا مِنْ الْأَمْرِ فَلَمَّا سَكَتَ أَرَدْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ وَكُنْتُ قَدْ زَوَّرْتُ مَقَالَةً أَعْجَبَتْنِي أَرَدْتُ أَنْ أَقُولَهَا بَيْنَ يَدَيْ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَدْ كُنْتُ أُدَارِي مِنْهُ بَعْضَ الْحَدِّ وَهُوَ كَانَ أَحْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى رِسْلِكَ فَكَرِهْتُ أَنْ أُغْضِبَهُ وَكَانَ أَعْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ وَاللَّهِ مَا تَرَكَ مِنْ كَلِمَةٍ أَعْجَبَتْنِي فِي تَزْوِيرِي إِلَّا قَالَهَا فِي بَدِيهَتِهِ وَأَفْضَلَ حَتَّى سَكَتَ فَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَمَا ذَكَرْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَأَنْتُمْ أَهْلُهُ وَلَمْ تَعْرِفْ الْعَرَبُ هَذَا الْأَمْرَ إِلَّا لِهَذَا الْحَيِّ مِنْ قُرَيْشٍ هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ نَسَبًا وَدَارًا وَقَدْ رَضِيتُ لَكُمْ أَحَدَ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ أَيَّهُمَا شِئْتُمْ وَأَخَذَ بِيَدِي وَبِيَدِ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ فَلَمْ أَكْرَهْ مِمَّا قَالَ غَيْرَهَا وَكَانَ وَاللَّهِ أَنْ أُقَدَّمَ فَتُضْرَبَ عُنُقِي لَا يُقَرِّبُنِي ذَلِكَ إِلَى إِثْمٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَتَأَمَّرَ عَلَى قَوْمٍ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَغَيَّرَ نَفْسِي عِنْدَ الْمَوْتِ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْ الْأَنْصَارِ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ فَقُلْتُ لِمَالِكٍ مَا مَعْنَى أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ قَالَ كَأَنَّهُ يَقُولُ أَنَا دَاهِيَتُهَا قَالَ وَكَثُرَ اللَّغَطُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ حَتَّى خَشِيتُ الِاخْتِلَافَ فَقُلْتُ ابْسُطْ يَدَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ فَبَسَطَ يَدَهُ فَبَايَعْتُهُ وَبَايَعَهُ الْمُهَاجِرُونَ ثُمَّ بَايَعَهُ الْأَنْصَارُ وَنَزَوْنَا عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ قَتَلْتُمْ سَعْدًا فَقُلْتُ قَتَلَ اللَّهُ سَعْدًا وَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَمَا وَاللَّهِ مَا وَجَدْنَا فِيمَا حَضَرْنَا أَمْرًا هُوَ أَقْوَى مِنْ مُبَايَعَةِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ خَشِينَا إِنْ فَارَقْنَا الْقَوْمَ وَلَمْ تَكُنْ بَيْعَةٌ أَنْ يُحْدِثُوا بَعْدَنَا بَيْعَةً فَإِمَّا أَنْ نُتَابِعَهُمْ عَلَى مَا لَا نَرْضَى وَإِمَّا أَنْ نُخَالِفَهُمْ فَيَكُونَ فِيهِ فَسَادٌ فَمَنْ بَايَعَ أَمِيرًا عَنْ غَيْرِ مَشُورَةِ الْمُسْلِمِينَ فَلَا بَيْعَةَ لَهُ وَلَا بَيْعَةَ لِلَّذِي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلَا قَالَ مَالِكٌ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ الرَّجُلَيْنِ اللَّذَيْنِ لَقِيَاهُمَا عُوَيْمِرُ بْنُ سَاعِدَةَ وَمَعْنُ بْنُ عَدِيٍّ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ الَّذِي قَالَ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ الْحُبَابُ بْنُ الْمُنْذِرِ.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib: «Falonchi: ‹Agar Umar oʻlsa, men falonchiga bayʼat qilaman› deyapti», dedi. Shunda Umar (roziyallohu anhu): «Men bugun kechqurun odamlar oldida turib, ularning ishini gʻasb qilmoqchi boʻlgan mana bu guruhdan xalqni ogohlantiraman», dedi. Men (Abdurrahmon ibn Avf): «Ey moʻminlar amiri, bunday qilmang. Chunki mavsum xalqning past-baland, gʻavgʻochi kishilarini yigʻadi va siz odamlar oldida turganingizda majlisingizni oʻshalar egallab oladi. Men sizning bir soʻz aytishingizdan, oʻshalar uni uchirib yuborishidan, uni yaxshi anglamay, oʻz oʻrniga qoʻymasliklaridan qoʻrqaman. Balki Madinaga borguningizcha sabr qiling, u hijrat va sunnat diyoridir. Xalqning ilm ahli va ashroflari bilan xilvatda boʻlib, aytmoqchi boʻlgan narsangizni bardam holda aytasiz, ular soʻzingizni anglaydilar va uni oʻz oʻrniga qoʻyadilar», dedim. Umar (roziyallohu anhu): «Agar Madinaga sogʻ-salomat yetib borsam, birinchi turishimdayoq bu haqda odamlarga soʻzlayman», dedi. Zul-hijja oxirida Madinaga kelganimizda, juma kuni edi, men koʻzi ojiz odamdek erta yoʻlga chiqdim. Saʼid ibn Zaydni mimbarning oʻng ustuni oldida, mendan oldin kelib oʻtirgan holda topdim va yonida, tizzam tizzasiga tegib turadigan qilib oʻtirdim. Koʻp oʻtmay Umar (roziyallohu anhu) koʻrindi. Uni koʻrganimda: «U bugun kechqurun bu mimbarda undan oldin hech kim aytmagan bir soʻzni aytadi», dedim. Saʼid ibn Zayd buni inkor qilib: «U hech kim aytmagan qanday soʻzni aytardi?» dedi. Umar (roziyallohu anhu) mimbarga oʻtirdi. Muazzin jim boʻlgach, u oʻrnidan turib, Allohga loyiq boʻlgan hamdu sano aytdi, soʻng: «Ammo baʼdu, ey odamlar! Men aytishim taqdir qilingan bir soʻzni aytmoqchiman. Balki bu soʻz mening ajalim oldidan aytayotgan soʻzimdir. Kim uni anglab, aqli bilan tushunsa, uni tuyasi olib borgan joyda soʻzlab bersin. Kim uni anglamasa, unga men haqimda yolgʻon aytishni halol qilmayman. Alloh tabaraka va taolo Muhammadni ﷺ haq bilan yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Unga nozil qilingan narsalar orasida rajm oyati ham bor edi. Biz uni oʻqidik, anglab yetdik va yodda saqladik. Rasululloh ﷺ rajm qildilar, biz ham u zotdan keyin rajm qildik. Zamon uzoqqa choʻzilsa, ‹Biz Allohning Kitobida rajm oyatini topmayapmiz› deb, Alloh nozil qilgan bir farzni tark etib, adashib qolishlaridan qoʻrqaman. Rajm Allohning Kitobida zino qilgan, muhsan boʻlgan erkak va ayolga, agar guvohlik yoki homiladorlik yoxud iqror sodir boʻlsa, haqdir. Ogoh boʻlinglar, biz ‹Otalaringizdan yuz oʻgirmanglar, chunki otalaringizdan yuz oʻgirishingiz sizlar tomondan kufrdir› deb oʻqir edik. Ogoh boʻlinglar, Rasululloh ﷺ: ‹Iso ibn Maryam alayhissalom haddan oshirib maqtalganidek, meni haddan oshirib maqtamanglar. Men faqat Allohning bandasiman, shuning uchun ‹Allohning bandasi va Rasuli› denglar›, dedilar. Menga sizlardan biror kishi: ‹Agar Umar oʻlsa, falonchiga bayʼat qilaman› deyayotgani yetib keldi. Hech kim: ‹Abu Bakr (roziyallohu anhu)ga bayʼat qilish shoshma-shosharlik bilan boʻlgan edi› deb aldanib qolmasin. Ogoh boʻlinglar, u shunday boʻldi. Lekin Alloh azza va jalla uning yomonligidan saqladi. Bugun sizlar orasida Abu Bakr (roziyallohu anhu)dek, boʻyinlar unga tomon choʻziladigan kishi yoʻq. Ogoh boʻlinglar, Rasululloh ﷺ vafot etganlarida bizning ahvolimiz shunday boʻldi: Ali, Zubayr va ular bilan boʻlganlar Rasululloh ﷺning qizi Fotima (roziyallohu anho)ning uyida qolib ketishdi, ansorlar esa hammasi bir boʻlib Saqifa Bani Soidada bizdan ajralib qolishdi. Muhojirlar esa Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning atrofiga toʻplandilar. Men unga: ‹Ey Abu Bakr, bizni ansor birodarlarimiz oldiga olib bor› dedim. Biz ular tomon yoʻl oldik. Nihoyat ikki solih kishi bizni uchratib, qavm qilgan ishni bizga aytishdi va: ‹Ey muhojirlar jamoasi, qayoqqa bormoqchisiz?› deyishdi. Men: ‹Ansor birodarlarimizni istaymiz› dedim. Ular: ‹Ularga yaqinlashmasangiz ham boʻladi. Ey muhojirlar jamoasi, oʻz ishingizni hal qilinglar› deyishdi. Men: ‹Vallohi, biz ular oldiga boramiz› dedim. Yoʻlga chiqib, Saqifa Bani Soidada ular oldiga kelganimizda, ular toʻplanib oʻtirgan, oʻrtalarida esa bir kiyimga oʻralgan bir kishi bor edi. Men: ‹Bu kim?› dedim. Ular: ‹Saʼd ibn Ubodadir› deyishdi. Men: ‹Unga nima boʻldi?› dedim. Ular: ‹Kasal› deyishdi. Biz oʻtirganimizda, ularning notiqi oʻrnidan turib, Allohga loyiq boʻlgan hamdu sano aytdi va: ‹Ammo baʼdu, biz Allohning ansorlari va Islomning qoʻshinimiz. Sizlar esa, ey muhojirlar jamoasi, bizdan bir guruhsiz. Endi sizlardan bir toʻda kelib, bizni asl oʻrnimizdan chetlatib, bu ishdan mahrum qilmoqchi› dedi. U jim boʻlgach, men gapirmoqchi boʻldim. Men Abu Bakr (roziyallohu anhu) oldida aytmoqchi boʻlgan, meni maʼqul kelgan bir nutqni tayyorlab qoʻygan edim. Men undagi baʼzi tundlikni yumshatib turar edim. U mendan koʻra vazminroq va halimroq edi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): ‹Shoshilma› dedi. Men uni gʻazablantirishni yoqtirmadim. U mendan koʻra bilimliroq va vazminroq edi. Vallohi, u mening tayyorlaganimda meni maʼqul kelgan biror soʻzni qoldirmay, uni oʻz oʻrnida darhol, undan-da yaxshiroq qilib aytdi, nihoyat jim boʻldi. U: ‹Ammo baʼdu, siz zikr qilgan yaxshiliklarga siz loyiqsiz. Lekin arablar bu ishni Qurayshning mana shu qabilasidan boshqasiga munosib deb bilmaydilar. Ular nasab va diyor jihatidan arablarning eng oʻrtachasidirlar. Men sizlar uchun mana shu ikki kishidan qay birini xohlasangiz, oʻshani rozi boʻldim› dedi va mening qoʻlim bilan Abu Ubayda ibn Jarrohning qoʻlidan tutdi. Uning aytganlaridan faqat shu bittasi menga yoqmadi. Vallohi, meni oldinga chiqarib, boʻynim uzilsa, bu meni gunohga yaqinlashtirmasa, u mening uchun Abu Bakr (roziyallohu anhu) boʻlgan qavmga amir boʻlishimdan koʻra sevimliroq edi, agar oʻlim oldida koʻnglim oʻzgarmasa. Shunda ansordan bir kishi: ‹Men ularning ishqalanadigan yogʻochi va meva beradigan xurmo shoximan. Ey Qurayshlar jamoasi, bizdan bir amir, sizlardan bir amir boʻlsin› dedi. Gap koʻpaydi, ovozlar koʻtarildi, hatto men ixtilof boʻlishidan qoʻrqdim. Men: ‹Qoʻlingni choʻz, ey Abu Bakr› dedim. U qoʻlini choʻzdi, men unga bayʼat qildim, muhojirlar bayʼat qilishdi, soʻng ansorlar bayʼat qilishdi», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб: «Фалончи: ‹Агар Умар ўлса, мен фалончига байъат қиламан› деяпти», деди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу): «Мен бугун кечқурун одамлар олдида туриб, уларнинг ишини ғасб қилмоқчи бўлган мана бу гуруҳдан халқни огоҳлантираман», деди. Мен (Абдурраҳмон ибн Авф): «Эй мўминлар амири, бундай қилманг. Чунки мавсум халқнинг паст-баланд, ғавғочи кишиларини йиғади ва сиз одамлар олдида турганингизда мажлисингизни ўшалар эгаллаб олади. Мен сизнинг бир сўз айтишингиздан, ўшалар уни учириб юборишидан, уни яхши англамай, ўз ўрнига қўймасликларидан қўрқаман. Балки Мадинага боргунингизча сабр қилинг, у ҳижрат ва суннат диёридир. Халқнинг илм аҳли ва ашрофлари билан хилватда бўлиб, айтмоқчи бўлган нарсангизни бардам ҳолда айтасиз, улар сўзингизни англайдилар ва уни ўз ўрнига қўядилар», дедим. Умар (розияллоҳу анҳу): «Агар Мадинага соғ-саломат етиб борсам, биринчи туришимдаёқ бу ҳақда одамларга сўзлайман», деди. Зул-ҳижжа охирида Мадинага келганимизда, жума куни эди, мен кўзи ожиз одамдек эрта йўлга чиқдим. Саъид ибн Зайдни мимбарнинг ўнг устуни олдида, мендан олдин келиб ўтирган ҳолда топдим ва ёнида, тиззам тиззасига тегиб турадиган қилиб ўтирдим. Кўп ўтмай Умар (розияллоҳу анҳу) кўринди. Уни кўрганимда: «У бугун кечқурун бу мимбарда ундан олдин ҳеч ким айтмаган бир сўзни айтади», дедим. Саъид ибн Зайд буни инкор қилиб: «У ҳеч ким айтмаган қандай сўзни айтарди?» деди. Умар (розияллоҳу анҳу) мимбарга ўтирди. Муаззин жим бўлгач, у ўрнидан туриб, Аллоҳга лойиқ бўлган ҳамду сано айтди, сўнг: «Аммо баъду, эй одамлар! Мен айтишим тақдир қилинган бир сўзни айтмоқчиман. Балки бу сўз менинг ажалим олдидан айтаётган сўзимдир. Ким уни англаб, ақли билан тушунса, уни туяси олиб борган жойда сўзлаб берсин. Ким уни англамаса, унга мен ҳақимда ёлғон айтишни ҳалол қилмайман. Аллоҳ табарака ва таоло Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан юборди ва унга Китобни нозил қилди. Унга нозил қилинган нарсалар орасида ражм ояти ҳам бор эди. Биз уни ўқидик, англаб етдик ва ёдда сақладик. Расулуллоҳ ﷺ ражм қилдилар, биз ҳам у зотдан кейин ражм қилдик. Замон узоққа чўзилса, ‹Биз Аллоҳнинг Китобида ражм оятини топмаяпмиз› деб, Аллоҳ нозил қилган бир фарзни тарк этиб, адашиб қолишларидан қўрқаман. Ражм Аллоҳнинг Китобида зино қилган, муҳсан бўлган эркак ва аёлга, агар гувоҳлик ёки ҳомиладорлик ёхуд иқрор содир бўлса, ҳақдир. Огоҳ бўлинглар, биз ‹Оталарингиздан юз ўгирманглар, чунки оталарингиздан юз ўгиришингиз сизлар томондан куфрдир› деб ўқир эдик. Огоҳ бўлинглар, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Исо ибн Марям алайҳиссалом ҳаддан ошириб мақталганидек, мени ҳаддан ошириб мақтаманглар. Мен фақат Аллоҳнинг бандасиман, шунинг учун ‹Аллоҳнинг бандаси ва Расули› денглар›, дедилар. Менга сизлардан бирор киши: ‹Агар Умар ўлса, фалончига байъат қиламан› деяётгани етиб келди. Ҳеч ким: ‹Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)га байъат қилиш шошма-шошарлик билан бўлган эди› деб алданиб қолмасин. Огоҳ бўлинглар, у шундай бўлди. Лекин Аллоҳ азза ва жалла унинг ёмонлигидан сақлади. Бугун сизлар орасида Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дек, бўйинлар унга томон чўзиладиган киши йўқ. Огоҳ бўлинглар, Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида бизнинг аҳволимиз шундай бўлди: Али, Зубайр ва улар билан бўлганлар Расулуллоҳ ﷺнинг қизи Фотима (розияллоҳу анҳо)нинг уйида қолиб кетишди, ансорлар эса ҳаммаси бир бўлиб Сақифа Бани Соидада биздан ажралиб қолишди. Муҳожирлар эса Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг атрофига тўпландилар. Мен унга: ‹Эй Абу Бакр, бизни ансор биродарларимиз олдига олиб бор› дедим. Биз улар томон йўл олдик. Ниҳоят икки солиҳ киши бизни учратиб, қавм қилган ишни бизга айтишди ва: ‹Эй муҳожирлар жамоаси, қаёққа бормоқчисиз?› дейишди. Мен: ‹Ансор биродарларимизни истаймиз› дедим. Улар: ‹Уларга яқинлашмасангиз ҳам бўлади. Эй муҳожирлар жамоаси, ўз ишингизни ҳал қилинглар› дейишди. Мен: ‹Валлоҳи, биз улар олдига борамиз› дедим. Йўлга чиқиб, Сақифа Бани Соидада улар олдига келганимизда, улар тўпланиб ўтирган, ўрталарида эса бир кийимга ўралган бир киши бор эди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. Улар: ‹Саъд ибн Убодадир› дейишди. Мен: ‹Унга нима бўлди?› дедим. Улар: ‹Касал› дейишди. Биз ўтирганимизда, уларнинг нотиқи ўрнидан туриб, Аллоҳга лойиқ бўлган ҳамду сано айтди ва: ‹Аммо баъду, биз Аллоҳнинг ансорлари ва Исломнинг қўшинимиз. Сизлар эса, эй муҳожирлар жамоаси, биздан бир гуруҳсиз. Энди сизлардан бир тўда келиб, бизни асл ўрнимиздан четлатиб, бу ишдан маҳрум қилмоқчи› деди. У жим бўлгач, мен гапирмоқчи бўлдим. Мен Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) олдида айтмоқчи бўлган, мени маъқул келган бир нутқни тайёрлаб қўйган эдим. Мен ундаги баъзи тундликни юмшатиб турар эдим. У мендан кўра вазминроқ ва ҳалимроқ эди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): ‹Шошилма› деди. Мен уни ғазаблантиришни ёқтирмадим. У мендан кўра билимлироқ ва вазминроқ эди. Валлоҳи, у менинг тайёрлаганимда мени маъқул келган бирор сўзни қолдирмай, уни ўз ўрнида дарҳол, ундан-да яхшироқ қилиб айтди, ниҳоят жим бўлди. У: ‹Аммо баъду, сиз зикр қилган яхшиликларга сиз лойиқсиз. Лекин араблар бу ишни Қурайшнинг мана шу қабиласидан бошқасига муносиб деб билмайдилар. Улар насаб ва диёр жиҳатидан арабларнинг энг ўртачасидирлар. Мен сизлар учун мана шу икки кишидан қай бирини хоҳласангиз, ўшани рози бўлдим› деди ва менинг қўлим билан Абу Убайда ибн Жарроҳнинг қўлидан тутди. Унинг айтганларидан фақат шу биттаси менга ёқмади. Валлоҳи, мени олдинга чиқариб, бўйним узилса, бу мени гуноҳга яқинлаштирмаса, у менинг учун Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) бўлган қавмга амир бўлишимдан кўра севимлироқ эди, агар ўлим олдида кўнглим ўзгармаса. Шунда ансордан бир киши: ‹Мен уларнинг ишқаланадиган ёғочи ва мева берадиган хурмо шохиман. Эй Қурайшлар жамоаси, биздан бир амир, сизлардан бир амир бўлсин› деди. Гап кўпайди, овозлар кўтарилди, ҳатто мен ихтилоф бўлишидан қўрқдим. Мен: ‹Қўлингни чўз, эй Абу Бакр› дедим. У қўлини чўзди, мен унга байъат қилдим, муҳожирлар байъат қилишди, сўнг ансорлар байъат қилишди», деди.