Muhammad ibn Shihob az-Zuhriy

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا عَلَى أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا‏}‏ حَتَّى حَجَّ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا كُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَعَدَلْتُ مَعَهُ بِالْإِدَاوَةِ فَتَبَرَّزَ ثُمَّ أَتَانِي فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا‏}‏ فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَاعَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ الزُّهْرِيُّ كَرِهَ وَاللَّهِ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ وَلَمْ يَكْتُمْهُ عَنْهُ قَالَ هِيَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ قَالَ ثُمَّ أَخَذَ يَسُوقُ الْحَدِيثَ قَالَ كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ قَالَ وَكَانَ مَنْزِلِي فِي بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ بِالْعَوَالِي قَالَ فَتَغَضَّبْتُ يَوْمًا عَلَى امْرَأَتِي فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ قَالَ فَانْطَلَقْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ أَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَتْ نَعَمْ قُلْتُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاكُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ قَالَتْ نَعَمْ قُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْكُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاكُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ لَا تُرَاجِعِي رَسُولَ اللَّهِ وَلَا تَسْأَلِيهِ شَيْئًا وَسَلِينِي مَا بَدَا لَكِ وَلَا يَغُرَّنَّكِ إِنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمَ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ مِنْكِ يُرِيدُ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَ وَكَانَ لِي جَارٌ مِنْ الْأَنْصَارِ وَكُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا فَيَأْتِينِي بِخَبَرِ الْوَحْيِ وَغَيْرِهِ وَآتِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ قَالَ وَكُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ الْخَيْلَ لِتَغْزُوَنَا فَنَزَلَ صَاحِبِي يَوْمًا ثُمَّ أَتَانِي عِشَاءً فَضَرَبَ بَابِي ثُمَّ نَادَانِي فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ قُلْتُ وَمَاذَا أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ لَا بَلْ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَأَطْوَلُ طَلَّقَ الرَّسُولُ نِسَاءَهُ فَقُلْتُ قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ هَذَا كَائِنًا حَتَّى إِذَا صَلَّيْتُ الصُّبْحَ شَدَدْتُ عَلَيَّ ثِيَابِي ثُمَّ نَزَلْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ وَهِيَ تَبْكِي فَقُلْتُ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَتْ لَا أَدْرِي هُوَ هَذَا مُعْتَزِلٌ فِي هَذِهِ الْمَشْرُبَةِ فَأَتَيْتُ غُلَامًا لَهُ أَسْوَدَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَدَخَلَ الْغُلَامُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَتَيْتُ الْمِنْبَرَ فَإِذَا عِنْدَهُ رَهْطٌ جُلُوسٌ يَبْكِي بَعْضُهُمْ فَجَلَسْتُ قَلِيلًا ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلَامَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَدَخَلَ الْغُلَامُ ثُمَّ خَرَجَ عَلَيَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَخَرَجْتُ فَجَلَسْتُ إِلَى الْمِنْبَرِ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلَامَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَوَلَّيْتُ مُدْبِرًا فَإِذَا الْغُلَامُ يَدْعُونِي فَقَالَ ادْخُلْ فَقَدْ أَذِنَ لَكَ فَدَخَلْتُ فَسَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِذَا هُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلِ حَصِيرٍ ح و حَدَّثَنَاه يَعْقُوبُ فِي حَدِيثِ صَالِحٍ قَالَ رُمَالِ حَصِيرٍ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ فَقُلْتُ أَطَلَّقْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ نِسَاءَكَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَيَّ وَقَالَ لَا فَقُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَوْ رَأَيْتَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ عَلَى امْرَأَتِي يَوْمًا فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ فَقُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاهُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لَا يَغُرُّكِ إِنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمَ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْكِ فَتَبَسَّمَ أُخْرَى فَقُلْتُ أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ فَجَلَسْتُ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فِي الْبَيْتِ فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ فِيهِ شَيْئًا يَرُدُّ الْبَصَرَ إِلَّا أَهَبَةً ثَلَاثَةً فَقُلْتُ ادْعُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى أُمَّتِكَ فَقَدْ وُسِّعَ عَلَى فَارِسَ وَالرُّومِ وَهُمْ لَا يَعْبُدُونَ اللَّهَ فَاسْتَوَى جَالِسًا ثُمَّ قَالَ أَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَقُلْتُ اسْتَغْفِرْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَانَ أَقْسَمَ أَنْ لَا يَدْخُلَ عَلَيْهِنَّ شَهْرًا مِنْ شِدَّةِ مَوْجِدَتِهِ عَلَيْهِنَّ حَتَّى عَاتَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Ibn Abbos aytadi:) Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan Alloh taolo: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz (yaxshi boʻlur), chunki dilingiz ogʻib qoldi} degan Paygʻambar ﷺ ning ikki ayoli haqida soʻrashga uzoq vaqt ishtiyoqmand edim. Nihoyat Umar (roziyallohu anhu) haj qildi, men ham u bilan haj qildim. Yoʻlning bir qismida boʻlganimizda, Umar (roziyallohu anhu) yoʻldan chetga chiqdi, men ham idish bilan u bilan chetga chiqdim. U hojatini chiqargach, oldimga keldi, men qoʻllariga suv quydim, u tahorat qildi. Men: «Ey amiral-moʻminin, Alloh taolo: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz, chunki dilingiz ogʻib qoldi} degan Paygʻambar ﷺ ning ikki ayoli kimlar?» dedim. Umar (roziyallohu anhu): «Sendan hayronman, ey Ibn Abbos», dedi. (az-Zuhriy aytadi: Vallohi, u bu savolni yoqtirmadi, lekin uni yashirmadi ham.) U: «Ular Hafsa va Oisha edi», dedi. Soʻng hadisni davom ettirib aytdi: Biz quraysh jamoasi ayollarimizni yenguvchi qavm edik. Madinaga kelganimizda, ayollari ularni yenguvchi bir qavmni topdik, shunda ayollarimiz ularning ayollaridan oʻrgana boshladilar. Mening uyim al-Avolida Banu Umayya ibn Zaydda edi. Bir kuni ayolimga gʻazablandim, u menga qaytarib gapira boshladi. Men uning menga qaytarib gapirganini yoqtirmadim. U: «Menga qaytarib gapirganimni nega yoqtirmaysan? Vallohi, Paygʻambar ﷺ ning ayollari ham u zotga qaytarib gapirishadi, ulardan biri kunduzdan tungacha u zotdan tark etib turadi», dedi. Men borib, Hafsaning oldiga kirdim va: «Sen Rasululloh ﷺ ga qaytarib gapirasanmi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men: «Sizlardan biri kunduzdan tungacha u zotni tark etib turadimi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men: «Sizlardan kim shunday qilsa, u ziyon koʻribdi, halok boʻlibdi. Sizlardan biri Rasulining gʻazabi sababli Alloh unga gʻazablanishidan xotirjammi? U holda u halok boʻlibdi-ku. Rasululloh ﷺ ga qaytarib gapirma va undan biror narsa soʻrama. Menga xohlaganingni soʻra. Agar qoʻshning — u sendan koʻra chiroyliroq va Rasululloh ﷺ ga sendan koʻra sevimliroq boʻlsa — bu seni aldab qoʻymasin», dedim — bu bilan Oisha (roziyallohu anho)ni nazarda tutdi. (Umar aytadi:) Mening ansorlardan bir qoʻshnim bor edi. Biz Rasululloh ﷺ oldilariga navbatma-navbat tushib turardik: u bir kun, men bir kun tushardim. U menga vahiy va boshqa narsalar xabarini keltirar, men ham unga shunday qilardim. Biz gʻassonliklar bizga hujum qilish uchun otlarini taqalayapti, deb gaplashib yurardik. Bir kuni sherigim tushdi, soʻng kechqurun oldimga kelib, eshigimni taqillatdi va meni chaqirdi. Men uning oldiga chiqdim. U: «Katta bir ish sodir boʻldi!» dedi. Men: «Nima boʻldi? Gʻassonliklar keldimi?» dedim. U: «Yoʻq, undan ham kattaroq va uzunroq: Rasululloh ﷺ ayollarini taloq qildilar!» dedi. Men: «Hafsa ziyon koʻribdi, halok boʻlibdi. Men bu boʻlishini gumon qilib yurgan edim», dedim. Bomdodni oʻqigach, kiyimlarimni mahkam kiyib, tushdim va yigʻlab oʻtirgan Hafsaning oldiga kirdim. Men: «Rasululloh ﷺ sizlarni taloq qildilarmi?» dedim. U: «Bilmayman. U zot mana bu balandxonada yolgʻiz oʻrnashib olganlar», dedi. Men u zotning bir qora gʻulomining oldiga borib: «Umarga izn soʻra», dedim. Gʻulom kirdi, soʻng oldimga chiqib: «Men seni u zotga eslatdim, u zot sukut qildilar», dedi. Men ketib, minbar oldiga keldim, uning yonida bir toʻda kishilar oʻtirar, baʼzilari yigʻlar edi. Men ozgina oʻtirdim, soʻng koʻnglimdagi (tashvish) meni yengdi, gʻulom oldiga borib: «Umarga izn soʻra», dedim. Gʻulom kirdi, soʻng oldimga chiqib: «Men seni u zotga eslatdim, u zot sukut qildilar», dedi. Men chiqib, minbar oldida oʻtirdim, soʻng koʻnglimdagi (tashvish) meni yengdi, gʻulom oldiga borib: «Umarga izn soʻra», dedim. U kirdi, soʻng oldimga chiqib: «Men seni u zotga eslatdim, u zot sukut qildilar», dedi. Men orqamga qaytib keta boshladim, shunda gʻulom meni chaqirib: «Kir, u zot senga izn berdilar», dedi. Men kirib, Rasululloh ﷺ ga salom berdim. Qarasam, u zot boʻyra ustida yonboshlab yotibdilar, boʻyra yonlariga iz solibdi. Men: «Ey Allohning Rasuli, ayollaringizni taloq qildingizmi?» dedim. U zot boshlarini menga koʻtarib: «Yoʻq», dedilar. Men: «Allohu akbar! Ey Allohning Rasuli, bizni koʻrganingizda edi. Biz quraysh jamoasi ayollarimizni yenguvchi qavm edik. Madinaga kelganimizda, ayollari ularni yenguvchi bir qavmni topdik, shunda ayollarimiz ularning ayollaridan oʻrgana boshladilar. Bir kuni ayolimga gʻazablandim, u menga qaytarib gapira boshladi. Men uning qaytarib gapirganini yoqtirmadim. U: ‹Menga qaytarib gapirganimni nega yoqtirmaysan? Vallohi, Rasululloh ﷺ ning ayollari ham u zotga qaytarib gapirishadi, ulardan biri kunduzdan tungacha u zotdan tark etib turadi›, dedi», dedim. «Men: ‹Ulardan kim shunday qilsa, ziyon koʻribdi, halok boʻlibdi. Ulardan biri Rasulining gʻazabi sababli Alloh unga gʻazablanishidan xotirjammi? U holda u halok boʻlibdi-ku›, dedim», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ tabassum qildilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, Hafsaning oldiga kirib: ‹Qoʻshning — u sendan chiroyliroq va Rasululloh ﷺ ga sendan sevimliroq boʻlsa — bu seni aldab qoʻymasin›, dedim», dedim. Rasululloh ﷺ yana tabassum qildilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, sizga bemalol gaplashsam boʻladimi?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Men oʻtirdim va boshimni koʻtarib uyga qaradim. Vallohi, unda uch bosh teridan boshqa koʻzni qaratadigan hech narsa koʻrmadim. Men: «Ey Allohning Rasuli, ummatingizga (turmushni) keng qilib berishini Allohdan soʻrang, chunki forslar va rumliklarga keng qilib berildi, holbuki ular Allohga ibodat qilmaydilar», dedim. U zot toʻgʻri oʻtirib olib: «Sen shak-shubhadamisan, ey Xattobning oʻgʻli? Ular yaxshiliklari shu dunyo hayotidayoq tezlashtirib berilgan qavmdir», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, men uchun magʻfirat soʻrang», dedim. U zot ayollariga qattiq gʻazablari sababli bir oy ular oldiga kirmaslikka qasam ichgan edilar, toki Alloh azza va jalla u zotni tanbeh qildi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Ибн Аббос айтади:) Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан Аллоҳ таоло: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз (яхши бўлур), чунки дилингиз оғиб қолди} деган Пайғамбар ﷺ нинг икки аёли ҳақида сўрашга узоқ вақт иштиёқманд эдим. Ниҳоят Умар (розияллоҳу анҳу) ҳаж қилди, мен ҳам у билан ҳаж қилдим. Йўлнинг бир қисмида бўлганимизда, Умар (розияллоҳу анҳу) йўлдан четга чиқди, мен ҳам идиш билан у билан четга чиқдим. У ҳожатини чиқаргач, олдимга келди, мен қўлларига сув қуйдим, у таҳорат қилди. Мен: «Эй амирал-мўминин, Аллоҳ таоло: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз, чунки дилингиз оғиб қолди} деган Пайғамбар ﷺ нинг икки аёли кимлар?» дедим. Умар (розияллоҳу анҳу): «Сендан ҳайронман, эй Ибн Аббос», деди. (аз-Зуҳрий айтади: Валлоҳи, у бу саволни ёқтирмади, лекин уни яширмади ҳам.) У: «Улар Ҳафса ва Оиша эди», деди. Сўнг ҳадисни давом эттириб айтди: Биз қурайш жамоаси аёлларимизни енгувчи қавм эдик. Мадинага келганимизда, аёллари уларни енгувчи бир қавмни топдик, шунда аёлларимиз уларнинг аёлларидан ўргана бошладилар. Менинг уйим ал-Аволида Бану Умайя ибн Зайдда эди. Бир куни аёлимга ғазабландим, у менга қайтариб гапира бошлади. Мен унинг менга қайтариб гапирганини ёқтирмадим. У: «Менга қайтариб гапирганимни нега ёқтирмайсан? Валлоҳи, Пайғамбар ﷺ нинг аёллари ҳам у зотга қайтариб гапиришади, улардан бири кундуздан тунгача у зотдан тарк этиб туради», деди. Мен бориб, Ҳафсанинг олдига кирдим ва: «Сен Расулуллоҳ ﷺ га қайтариб гапирасанми?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Сизлардан бири кундуздан тунгача у зотни тарк этиб турадими?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Сизлардан ким шундай қилса, у зиён кўрибди, ҳалок бўлибди. Сизлардан бири Расулининг ғазаби сабабли Аллоҳ унга ғазабланишидан хотиржамми? У ҳолда у ҳалок бўлибди-ку. Расулуллоҳ ﷺ га қайтариб гапирма ва ундан бирор нарса сўрама. Менга хоҳлаганингни сўра. Агар қўшнинг — у сендан кўра чиройлироқ ва Расулуллоҳ ﷺ га сендан кўра севимлироқ бўлса — бу сени алдаб қўймасин», дедим — бу билан Оиша (розияллоҳу анҳо)ни назарда тутди. (Умар айтади:) Менинг ансорлардан бир қўшним бор эди. Биз Расулуллоҳ ﷺ олдиларига навбатма-навбат тушиб турардик: у бир кун, мен бир кун тушардим. У менга ваҳий ва бошқа нарсалар хабарини келтирар, мен ҳам унга шундай қилардим. Биз ғассонликлар бизга ҳужум қилиш учун отларини тақалаяпти, деб гаплашиб юрардик. Бир куни шеригим тушди, сўнг кечқурун олдимга келиб, эшигимни тақиллатди ва мени чақирди. Мен унинг олдига чиқдим. У: «Катта бир иш содир бўлди!» деди. Мен: «Нима бўлди? Ғассонликлар келдими?» дедим. У: «Йўқ, ундан ҳам каттароқ ва узунроқ: Расулуллоҳ ﷺ аёлларини талоқ қилдилар!» деди. Мен: «Ҳафса зиён кўрибди, ҳалок бўлибди. Мен бу бўлишини гумон қилиб юрган эдим», дедим. Бомдодни ўқигач, кийимларимни маҳкам кийиб, тушдим ва йиғлаб ўтирган Ҳафсанинг олдига кирдим. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ сизларни талоқ қилдиларми?» дедим. У: «Билмайман. У зот мана бу баландхонада ёлғиз ўрнашиб олганлар», деди. Мен у зотнинг бир қора ғуломининг олдига бориб: «Умарга изн сўра», дедим. Ғулом кирди, сўнг олдимга чиқиб: «Мен сени у зотга эслатдим, у зот сукут қилдилар», деди. Мен кетиб, минбар олдига келдим, унинг ёнида бир тўда кишилар ўтирар, баъзилари йиғлар эди. Мен озгина ўтирдим, сўнг кўнглимдаги (ташвиш) мени енгди, ғулом олдига бориб: «Умарга изн сўра», дедим. Ғулом кирди, сўнг олдимга чиқиб: «Мен сени у зотга эслатдим, у зот сукут қилдилар», деди. Мен чиқиб, минбар олдида ўтирдим, сўнг кўнглимдаги (ташвиш) мени енгди, ғулом олдига бориб: «Умарга изн сўра», дедим. У кирди, сўнг олдимга чиқиб: «Мен сени у зотга эслатдим, у зот сукут қилдилар», деди. Мен орқамга қайтиб кета бошладим, шунда ғулом мени чақириб: «Кир, у зот сенга изн бердилар», деди. Мен кириб, Расулуллоҳ ﷺ га салом бердим. Қарасам, у зот бўйра устида ёнбошлаб ётибдилар, бўйра ёнларига из солибди. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, аёлларингизни талоқ қилдингизми?» дедим. У зот бошларини менга кўтариб: «Йўқ», дедилар. Мен: «Аллоҳу акбар! Эй Аллоҳнинг Расули, бизни кўрганингизда эди. Биз қурайш жамоаси аёлларимизни енгувчи қавм эдик. Мадинага келганимизда, аёллари уларни енгувчи бир қавмни топдик, шунда аёлларимиз уларнинг аёлларидан ўргана бошладилар. Бир куни аёлимга ғазабландим, у менга қайтариб гапира бошлади. Мен унинг қайтариб гапирганини ёқтирмадим. У: ‹Менга қайтариб гапирганимни нега ёқтирмайсан? Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ нинг аёллари ҳам у зотга қайтариб гапиришади, улардан бири кундуздан тунгача у зотдан тарк этиб туради›, деди», дедим. «Мен: ‹Улардан ким шундай қилса, зиён кўрибди, ҳалок бўлибди. Улардан бири Расулининг ғазаби сабабли Аллоҳ унга ғазабланишидан хотиржамми? У ҳолда у ҳалок бўлибди-ку›, дедим», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, Ҳафсанинг олдига кириб: ‹Қўшнинг — у сендан чиройлироқ ва Расулуллоҳ ﷺ га сендан севимлироқ бўлса — бу сени алдаб қўймасин›, дедим», дедим. Расулуллоҳ ﷺ яна табассум қилдилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, сизга бемалол гаплашсам бўладими?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен ўтирдим ва бошимни кўтариб уйга қарадим. Валлоҳи, унда уч бош теридан бошқа кўзни қаратадиган ҳеч нарса кўрмадим. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, умматингизга (турмушни) кенг қилиб беришини Аллоҳдан сўранг, чунки форслар ва румликларга кенг қилиб берилди, ҳолбуки улар Аллоҳга ибодат қилмайдилар», дедим. У зот тўғри ўтириб олиб: «Сен шак-шубҳадамисан, эй Хаттобнинг ўғли? Улар яхшиликлари шу дунё ҳаётидаёқ тезлаштириб берилган қавмдир», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен учун мағфират сўранг», дедим. У зот аёлларига қаттиқ ғазаблари сабабли бир ой улар олдига кирмасликка қасам ичган эдилар, токи Аллоҳ азза ва жалла у зотни танбеҳ қилди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عِيسَى الطَّبَّاعُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ رَجَعَ إِلَى رَحْلِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَكُنْتُ أُقْرِئُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ فَوَجَدَنِي وَأَنَا أَنْتَظِرُهُ، وَذَلِكَ، بِمِنًى فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ إِنَّ رَجُلًا أَتَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ إِنَّ فُلَانًا يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَايَعْتُ فُلَانًا فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنِّي قَائِمٌ الْعَشِيَّةَ فِي النَّاسِ فَمُحَذِّرُهُمْ هَؤُلَاءِ الرَّهْطَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَغْصِبُوهُمْ أَمْرَهُمْ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَا تَفْعَلْ فَإِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ وَغَوْغَاءَهُمْ وَإِنَّهُمْ الَّذِينَ يَغْلِبُونَ عَلَى مَجْلِسِكَ إِذَا قُمْتَ فِي النَّاسِ فَأَخْشَى أَنْ تَقُولَ مَقَالَةً يَطِيرُ بِهَا أُولَئِكَ فَلَا يَعُوهَا وَلَا يَضَعُوهَا عَلَى مَوَاضِعِهَا وَلَكِنْ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ وَتَخْلُصَ بِعُلَمَاءِ النَّاسِ وَأَشْرَافِهِمْ فَتَقُولَ مَا قُلْتَ مُتَمَكِّنًا فَيَعُونَ مَقَالَتَكَ وَيَضَعُونَهَا مَوَاضِعَهَا فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لَئِنْ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ سَالِمًا صَالِحًا لَأُكَلِّمَنَّ بِهَا النَّاسَ فِي أَوَّلِ مَقَامٍ أَقُومُهُ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فِي عَقِبِ ذِي الْحِجَّةِ وَكَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عَجَّلْتُ الرَّوَاحَ صَكَّةَ الْأَعْمَى فَقُلْتُ لِمَالِكٍ وَمَا صَكَّةُ الْأَعْمَى قَالَ إِنَّهُ لَا يُبَالِي أَيَّ سَاعَةٍ خَرَجَ لَا يَعْرِفُ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ وَنَحْوَ هَذَا فَوَجَدْتُ سَعِيدَ بْنَ زَيْدٍ عِنْدَ رُكْنِ الْمِنْبَرِ الْأَيْمَنِ قَدْ سَبَقَنِي فَجَلَسْتُ حِذَاءَهُ تَحُكُّ رُكْبَتِي رُكْبَتَهُ فَلَمْ أَنْشَبْ أَنْ طَلَعَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَلَمَّا رَأَيْتُهُ قُلْتُ لَيَقُولَنَّ الْعَشِيَّةَ عَلَى هَذَا الْمِنْبَرِ مَقَالَةً مَا قَالَهَا عَلَيْهِ أَحَدٌ قَبْلَهُ قَالَ فَأَنْكَرَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ ذَلِكَ فَقَالَ مَا عَسَيْتَ أَنْ يَقُولَ مَا لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ فَجَلَسَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِ فَلَمَّا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ فَإِنِّي قَائِلٌ مَقَالَةً قَدْ قُدِّرَ لِي أَنْ أَقُولَهَا لَا أَدْرِي لَعَلَّهَا بَيْنَ يَدَيْ أَجَلِي فَمَنْ وَعَاهَا وَعَقَلَهَا فَلْيُحَدِّثْ بِهَا حَيْثُ انْتَهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ وَمَنْ لَمْ يَعِهَا فَلَا أُحِلُّ لَهُ أَنْ يَكْذِبَ عَلَيَّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى بَعَثَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ وَكَانَ مِمَّا أَنْزَلَ عَلَيْهِ آيَةُ الرَّجْمِ فَقَرَأْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا وَرَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ فَأَخْشَى إِنْ طَالَ بِالنَّاسِ زَمَانٌ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ لَا نَجِدُ آيَةَ الرَّجْمِ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ قَدْ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَالرَّجْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أُحْصِنَ مِنْ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِذَا قَامَتْ الْبَيِّنَةُ أَوْ الْحَبَلُ أَوْ الِاعْتِرَافُ أَلَا وَإِنَّا قَدْ كُنَّا نَقْرَأُ لَا تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ فَإِنَّ كُفْرًا بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ أَلَا وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا تُطْرُونِي كَمَا أُطْرِيَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ عَلَيْهِ السَّلَام فَإِنَّمَا أَنَا عَبْدُ اللَّهِ فَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ قَائِلًا مِنْكُمْ يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَايَعْتُ فُلَانًا فَلَا يَغْتَرَّنَّ امْرُؤٌ أَنْ يَقُولَ إِنَّ بَيْعَةَ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَانَتْ فَلْتَةً أَلَا وَإِنَّهَا كَانَتْ كَذَلِكَ أَلَا وَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَقَى شَرَّهَا وَلَيْسَ فِيكُمْ الْيَوْمَ مَنْ تُقْطَعُ إِلَيْهِ الْأَعْنَاقُ مِثْلُ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَلَا وَإِنَّهُ كَانَ مِنْ خَبَرِنَا حِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ عَلِيًّا وَالزُّبَيْرَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُمَا تَخَلَّفُوا فِي بَيْتِ فَاطِمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَتَخَلَّفَتْ عَنَّا الْأَنْصَارُ بِأَجْمَعِهَا فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ وَاجْتَمَعَ الْمُهَاجِرُونَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا بَكْرٍ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا مِنْ الْأَنْصَارِ فَانْطَلَقْنَا نَؤُمُّهُمْ حَتَّى لَقِيَنَا رَجُلَانِ صَالِحَانِ فَذَكَرَا لَنَا الَّذِي صَنَعَ الْقَوْمُ فَقَالَا أَيْنَ تُرِيدُونَ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْتُ نُرِيدُ إِخْوَانَنَا هَؤُلَاءِ مِنْ الْأَنْصَارِ فَقَالَا لَا عَلَيْكُمْ أَنْ لَا تَقْرَبُوهُمْ وَاقْضُوا أَمْرَكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّهُمْ فَانْطَلَقْنَا حَتَّى جِئْنَاهُمْ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ فَإِذَا هُمْ مُجْتَمِعُونَ وَإِذَا بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ رَجُلٌ مُزَمَّلٌ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالُوا سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ فَقُلْتُ مَا لَهُ قَالُوا وَجِعٌ فَلَمَّا جَلَسْنَا قَامَ خَطِيبُهُمْ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ وَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَنَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَكَتِيبَةُ الْإِسْلَامِ وَأَنْتُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ رَهْطٌ مِنَّا وَقَدْ دَفَّتْ دَافَّةٌ مِنْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْزِلُونَا مِنْ أَصْلِنَا وَيَحْضُنُونَا مِنْ الْأَمْرِ فَلَمَّا سَكَتَ أَرَدْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ وَكُنْتُ قَدْ زَوَّرْتُ مَقَالَةً أَعْجَبَتْنِي أَرَدْتُ أَنْ أَقُولَهَا بَيْنَ يَدَيْ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَدْ كُنْتُ أُدَارِي مِنْهُ بَعْضَ الْحَدِّ وَهُوَ كَانَ أَحْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى رِسْلِكَ فَكَرِهْتُ أَنْ أُغْضِبَهُ وَكَانَ أَعْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ وَاللَّهِ مَا تَرَكَ مِنْ كَلِمَةٍ أَعْجَبَتْنِي فِي تَزْوِيرِي إِلَّا قَالَهَا فِي بَدِيهَتِهِ وَأَفْضَلَ حَتَّى سَكَتَ فَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَمَا ذَكَرْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَأَنْتُمْ أَهْلُهُ وَلَمْ تَعْرِفْ الْعَرَبُ هَذَا الْأَمْرَ إِلَّا لِهَذَا الْحَيِّ مِنْ قُرَيْشٍ هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ نَسَبًا وَدَارًا وَقَدْ رَضِيتُ لَكُمْ أَحَدَ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ أَيَّهُمَا شِئْتُمْ وَأَخَذَ بِيَدِي وَبِيَدِ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ فَلَمْ أَكْرَهْ مِمَّا قَالَ غَيْرَهَا وَكَانَ وَاللَّهِ أَنْ أُقَدَّمَ فَتُضْرَبَ عُنُقِي لَا يُقَرِّبُنِي ذَلِكَ إِلَى إِثْمٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَتَأَمَّرَ عَلَى قَوْمٍ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَغَيَّرَ نَفْسِي عِنْدَ الْمَوْتِ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْ الْأَنْصَارِ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ فَقُلْتُ لِمَالِكٍ مَا مَعْنَى أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ قَالَ كَأَنَّهُ يَقُولُ أَنَا دَاهِيَتُهَا قَالَ وَكَثُرَ اللَّغَطُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ حَتَّى خَشِيتُ الِاخْتِلَافَ فَقُلْتُ ابْسُطْ يَدَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ فَبَسَطَ يَدَهُ فَبَايَعْتُهُ وَبَايَعَهُ الْمُهَاجِرُونَ ثُمَّ بَايَعَهُ الْأَنْصَارُ وَنَزَوْنَا عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ قَتَلْتُمْ سَعْدًا فَقُلْتُ قَتَلَ اللَّهُ سَعْدًا وَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَمَا وَاللَّهِ مَا وَجَدْنَا فِيمَا حَضَرْنَا أَمْرًا هُوَ أَقْوَى مِنْ مُبَايَعَةِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ خَشِينَا إِنْ فَارَقْنَا الْقَوْمَ وَلَمْ تَكُنْ بَيْعَةٌ أَنْ يُحْدِثُوا بَعْدَنَا بَيْعَةً فَإِمَّا أَنْ نُتَابِعَهُمْ عَلَى مَا لَا نَرْضَى وَإِمَّا أَنْ نُخَالِفَهُمْ فَيَكُونَ فِيهِ فَسَادٌ فَمَنْ بَايَعَ أَمِيرًا عَنْ غَيْرِ مَشُورَةِ الْمُسْلِمِينَ فَلَا بَيْعَةَ لَهُ وَلَا بَيْعَةَ لِلَّذِي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلَا قَالَ مَالِكٌ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ الرَّجُلَيْنِ اللَّذَيْنِ لَقِيَاهُمَا عُوَيْمِرُ بْنُ سَاعِدَةَ وَمَعْنُ بْنُ عَدِيٍّ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ الَّذِي قَالَ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ الْحُبَابُ بْنُ الْمُنْذِرِ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib: «Falonchi: ‹Agar Umar oʻlsa, men falonchiga bayʼat qilaman› deyapti», dedi. Shunda Umar (roziyallohu anhu): «Men bugun kechqurun odamlar oldida turib, ularning ishini gʻasb qilmoqchi boʻlgan mana bu guruhdan xalqni ogohlantiraman», dedi. Men (Abdurrahmon ibn Avf): «Ey moʻminlar amiri, bunday qilmang. Chunki mavsum xalqning past-baland, gʻavgʻochi kishilarini yigʻadi va siz odamlar oldida turganingizda majlisingizni oʻshalar egallab oladi. Men sizning bir soʻz aytishingizdan, oʻshalar uni uchirib yuborishidan, uni yaxshi anglamay, oʻz oʻrniga qoʻymasliklaridan qoʻrqaman. Balki Madinaga borguningizcha sabr qiling, u hijrat va sunnat diyoridir. Xalqning ilm ahli va ashroflari bilan xilvatda boʻlib, aytmoqchi boʻlgan narsangizni bardam holda aytasiz, ular soʻzingizni anglaydilar va uni oʻz oʻrniga qoʻyadilar», dedim. Umar (roziyallohu anhu): «Agar Madinaga sogʻ-salomat yetib borsam, birinchi turishimdayoq bu haqda odamlarga soʻzlayman», dedi. Zul-hijja oxirida Madinaga kelganimizda, juma kuni edi, men koʻzi ojiz odamdek erta yoʻlga chiqdim. Saʼid ibn Zaydni mimbarning oʻng ustuni oldida, mendan oldin kelib oʻtirgan holda topdim va yonida, tizzam tizzasiga tegib turadigan qilib oʻtirdim. Koʻp oʻtmay Umar (roziyallohu anhu) koʻrindi. Uni koʻrganimda: «U bugun kechqurun bu mimbarda undan oldin hech kim aytmagan bir soʻzni aytadi», dedim. Saʼid ibn Zayd buni inkor qilib: «U hech kim aytmagan qanday soʻzni aytardi?» dedi. Umar (roziyallohu anhu) mimbarga oʻtirdi. Muazzin jim boʻlgach, u oʻrnidan turib, Allohga loyiq boʻlgan hamdu sano aytdi, soʻng: «Ammo baʼdu, ey odamlar! Men aytishim taqdir qilingan bir soʻzni aytmoqchiman. Balki bu soʻz mening ajalim oldidan aytayotgan soʻzimdir. Kim uni anglab, aqli bilan tushunsa, uni tuyasi olib borgan joyda soʻzlab bersin. Kim uni anglamasa, unga men haqimda yolgʻon aytishni halol qilmayman. Alloh tabaraka va taolo Muhammadni ﷺ haq bilan yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Unga nozil qilingan narsalar orasida rajm oyati ham bor edi. Biz uni oʻqidik, anglab yetdik va yodda saqladik. Rasululloh ﷺ rajm qildilar, biz ham u zotdan keyin rajm qildik. Zamon uzoqqa choʻzilsa, ‹Biz Allohning Kitobida rajm oyatini topmayapmiz› deb, Alloh nozil qilgan bir farzni tark etib, adashib qolishlaridan qoʻrqaman. Rajm Allohning Kitobida zino qilgan, muhsan boʻlgan erkak va ayolga, agar guvohlik yoki homiladorlik yoxud iqror sodir boʻlsa, haqdir. Ogoh boʻlinglar, biz ‹Otalaringizdan yuz oʻgirmanglar, chunki otalaringizdan yuz oʻgirishingiz sizlar tomondan kufrdir› deb oʻqir edik. Ogoh boʻlinglar, Rasululloh ﷺ: ‹Iso ibn Maryam alayhissalom haddan oshirib maqtalganidek, meni haddan oshirib maqtamanglar. Men faqat Allohning bandasiman, shuning uchun ‹Allohning bandasi va Rasuli› denglar›, dedilar. Menga sizlardan biror kishi: ‹Agar Umar oʻlsa, falonchiga bayʼat qilaman› deyayotgani yetib keldi. Hech kim: ‹Abu Bakr (roziyallohu anhu)ga bayʼat qilish shoshma-shosharlik bilan boʻlgan edi› deb aldanib qolmasin. Ogoh boʻlinglar, u shunday boʻldi. Lekin Alloh azza va jalla uning yomonligidan saqladi. Bugun sizlar orasida Abu Bakr (roziyallohu anhu)dek, boʻyinlar unga tomon choʻziladigan kishi yoʻq. Ogoh boʻlinglar, Rasululloh ﷺ vafot etganlarida bizning ahvolimiz shunday boʻldi: Ali, Zubayr va ular bilan boʻlganlar Rasululloh ﷺning qizi Fotima (roziyallohu anho)ning uyida qolib ketishdi, ansorlar esa hammasi bir boʻlib Saqifa Bani Soidada bizdan ajralib qolishdi. Muhojirlar esa Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning atrofiga toʻplandilar. Men unga: ‹Ey Abu Bakr, bizni ansor birodarlarimiz oldiga olib bor› dedim. Biz ular tomon yoʻl oldik. Nihoyat ikki solih kishi bizni uchratib, qavm qilgan ishni bizga aytishdi va: ‹Ey muhojirlar jamoasi, qayoqqa bormoqchisiz?› deyishdi. Men: ‹Ansor birodarlarimizni istaymiz› dedim. Ular: ‹Ularga yaqinlashmasangiz ham boʻladi. Ey muhojirlar jamoasi, oʻz ishingizni hal qilinglar› deyishdi. Men: ‹Vallohi, biz ular oldiga boramiz› dedim. Yoʻlga chiqib, Saqifa Bani Soidada ular oldiga kelganimizda, ular toʻplanib oʻtirgan, oʻrtalarida esa bir kiyimga oʻralgan bir kishi bor edi. Men: ‹Bu kim?› dedim. Ular: ‹Saʼd ibn Ubodadir› deyishdi. Men: ‹Unga nima boʻldi?› dedim. Ular: ‹Kasal› deyishdi. Biz oʻtirganimizda, ularning notiqi oʻrnidan turib, Allohga loyiq boʻlgan hamdu sano aytdi va: ‹Ammo baʼdu, biz Allohning ansorlari va Islomning qoʻshinimiz. Sizlar esa, ey muhojirlar jamoasi, bizdan bir guruhsiz. Endi sizlardan bir toʻda kelib, bizni asl oʻrnimizdan chetlatib, bu ishdan mahrum qilmoqchi› dedi. U jim boʻlgach, men gapirmoqchi boʻldim. Men Abu Bakr (roziyallohu anhu) oldida aytmoqchi boʻlgan, meni maʼqul kelgan bir nutqni tayyorlab qoʻygan edim. Men undagi baʼzi tundlikni yumshatib turar edim. U mendan koʻra vazminroq va halimroq edi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): ‹Shoshilma› dedi. Men uni gʻazablantirishni yoqtirmadim. U mendan koʻra bilimliroq va vazminroq edi. Vallohi, u mening tayyorlaganimda meni maʼqul kelgan biror soʻzni qoldirmay, uni oʻz oʻrnida darhol, undan-da yaxshiroq qilib aytdi, nihoyat jim boʻldi. U: ‹Ammo baʼdu, siz zikr qilgan yaxshiliklarga siz loyiqsiz. Lekin arablar bu ishni Qurayshning mana shu qabilasidan boshqasiga munosib deb bilmaydilar. Ular nasab va diyor jihatidan arablarning eng oʻrtachasidirlar. Men sizlar uchun mana shu ikki kishidan qay birini xohlasangiz, oʻshani rozi boʻldim› dedi va mening qoʻlim bilan Abu Ubayda ibn Jarrohning qoʻlidan tutdi. Uning aytganlaridan faqat shu bittasi menga yoqmadi. Vallohi, meni oldinga chiqarib, boʻynim uzilsa, bu meni gunohga yaqinlashtirmasa, u mening uchun Abu Bakr (roziyallohu anhu) boʻlgan qavmga amir boʻlishimdan koʻra sevimliroq edi, agar oʻlim oldida koʻnglim oʻzgarmasa. Shunda ansordan bir kishi: ‹Men ularning ishqalanadigan yogʻochi va meva beradigan xurmo shoximan. Ey Qurayshlar jamoasi, bizdan bir amir, sizlardan bir amir boʻlsin› dedi. Gap koʻpaydi, ovozlar koʻtarildi, hatto men ixtilof boʻlishidan qoʻrqdim. Men: ‹Qoʻlingni choʻz, ey Abu Bakr› dedim. U qoʻlini choʻzdi, men unga bayʼat qildim, muhojirlar bayʼat qilishdi, soʻng ansorlar bayʼat qilishdi», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб: «Фалончи: ‹Агар Умар ўлса, мен фалончига байъат қиламан› деяпти», деди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу): «Мен бугун кечқурун одамлар олдида туриб, уларнинг ишини ғасб қилмоқчи бўлган мана бу гуруҳдан халқни огоҳлантираман», деди. Мен (Абдурраҳмон ибн Авф): «Эй мўминлар амири, бундай қилманг. Чунки мавсум халқнинг паст-баланд, ғавғочи кишиларини йиғади ва сиз одамлар олдида турганингизда мажлисингизни ўшалар эгаллаб олади. Мен сизнинг бир сўз айтишингиздан, ўшалар уни учириб юборишидан, уни яхши англамай, ўз ўрнига қўймасликларидан қўрқаман. Балки Мадинага боргунингизча сабр қилинг, у ҳижрат ва суннат диёридир. Халқнинг илм аҳли ва ашрофлари билан хилватда бўлиб, айтмоқчи бўлган нарсангизни бардам ҳолда айтасиз, улар сўзингизни англайдилар ва уни ўз ўрнига қўядилар», дедим. Умар (розияллоҳу анҳу): «Агар Мадинага соғ-саломат етиб борсам, биринчи туришимдаёқ бу ҳақда одамларга сўзлайман», деди. Зул-ҳижжа охирида Мадинага келганимизда, жума куни эди, мен кўзи ожиз одамдек эрта йўлга чиқдим. Саъид ибн Зайдни мимбарнинг ўнг устуни олдида, мендан олдин келиб ўтирган ҳолда топдим ва ёнида, тиззам тиззасига тегиб турадиган қилиб ўтирдим. Кўп ўтмай Умар (розияллоҳу анҳу) кўринди. Уни кўрганимда: «У бугун кечқурун бу мимбарда ундан олдин ҳеч ким айтмаган бир сўзни айтади», дедим. Саъид ибн Зайд буни инкор қилиб: «У ҳеч ким айтмаган қандай сўзни айтарди?» деди. Умар (розияллоҳу анҳу) мимбарга ўтирди. Муаззин жим бўлгач, у ўрнидан туриб, Аллоҳга лойиқ бўлган ҳамду сано айтди, сўнг: «Аммо баъду, эй одамлар! Мен айтишим тақдир қилинган бир сўзни айтмоқчиман. Балки бу сўз менинг ажалим олдидан айтаётган сўзимдир. Ким уни англаб, ақли билан тушунса, уни туяси олиб борган жойда сўзлаб берсин. Ким уни англамаса, унга мен ҳақимда ёлғон айтишни ҳалол қилмайман. Аллоҳ табарака ва таоло Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан юборди ва унга Китобни нозил қилди. Унга нозил қилинган нарсалар орасида ражм ояти ҳам бор эди. Биз уни ўқидик, англаб етдик ва ёдда сақладик. Расулуллоҳ ﷺ ражм қилдилар, биз ҳам у зотдан кейин ражм қилдик. Замон узоққа чўзилса, ‹Биз Аллоҳнинг Китобида ражм оятини топмаяпмиз› деб, Аллоҳ нозил қилган бир фарзни тарк этиб, адашиб қолишларидан қўрқаман. Ражм Аллоҳнинг Китобида зино қилган, муҳсан бўлган эркак ва аёлга, агар гувоҳлик ёки ҳомиладорлик ёхуд иқрор содир бўлса, ҳақдир. Огоҳ бўлинглар, биз ‹Оталарингиздан юз ўгирманглар, чунки оталарингиздан юз ўгиришингиз сизлар томондан куфрдир› деб ўқир эдик. Огоҳ бўлинглар, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Исо ибн Марям алайҳиссалом ҳаддан ошириб мақталганидек, мени ҳаддан ошириб мақтаманглар. Мен фақат Аллоҳнинг бандасиман, шунинг учун ‹Аллоҳнинг бандаси ва Расули› денглар›, дедилар. Менга сизлардан бирор киши: ‹Агар Умар ўлса, фалончига байъат қиламан› деяётгани етиб келди. Ҳеч ким: ‹Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)га байъат қилиш шошма-шошарлик билан бўлган эди› деб алданиб қолмасин. Огоҳ бўлинглар, у шундай бўлди. Лекин Аллоҳ азза ва жалла унинг ёмонлигидан сақлади. Бугун сизлар орасида Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дек, бўйинлар унга томон чўзиладиган киши йўқ. Огоҳ бўлинглар, Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида бизнинг аҳволимиз шундай бўлди: Али, Зубайр ва улар билан бўлганлар Расулуллоҳ ﷺнинг қизи Фотима (розияллоҳу анҳо)нинг уйида қолиб кетишди, ансорлар эса ҳаммаси бир бўлиб Сақифа Бани Соидада биздан ажралиб қолишди. Муҳожирлар эса Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг атрофига тўпландилар. Мен унга: ‹Эй Абу Бакр, бизни ансор биродарларимиз олдига олиб бор› дедим. Биз улар томон йўл олдик. Ниҳоят икки солиҳ киши бизни учратиб, қавм қилган ишни бизга айтишди ва: ‹Эй муҳожирлар жамоаси, қаёққа бормоқчисиз?› дейишди. Мен: ‹Ансор биродарларимизни истаймиз› дедим. Улар: ‹Уларга яқинлашмасангиз ҳам бўлади. Эй муҳожирлар жамоаси, ўз ишингизни ҳал қилинглар› дейишди. Мен: ‹Валлоҳи, биз улар олдига борамиз› дедим. Йўлга чиқиб, Сақифа Бани Соидада улар олдига келганимизда, улар тўпланиб ўтирган, ўрталарида эса бир кийимга ўралган бир киши бор эди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. Улар: ‹Саъд ибн Убодадир› дейишди. Мен: ‹Унга нима бўлди?› дедим. Улар: ‹Касал› дейишди. Биз ўтирганимизда, уларнинг нотиқи ўрнидан туриб, Аллоҳга лойиқ бўлган ҳамду сано айтди ва: ‹Аммо баъду, биз Аллоҳнинг ансорлари ва Исломнинг қўшинимиз. Сизлар эса, эй муҳожирлар жамоаси, биздан бир гуруҳсиз. Энди сизлардан бир тўда келиб, бизни асл ўрнимиздан четлатиб, бу ишдан маҳрум қилмоқчи› деди. У жим бўлгач, мен гапирмоқчи бўлдим. Мен Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) олдида айтмоқчи бўлган, мени маъқул келган бир нутқни тайёрлаб қўйган эдим. Мен ундаги баъзи тундликни юмшатиб турар эдим. У мендан кўра вазминроқ ва ҳалимроқ эди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): ‹Шошилма› деди. Мен уни ғазаблантиришни ёқтирмадим. У мендан кўра билимлироқ ва вазминроқ эди. Валлоҳи, у менинг тайёрлаганимда мени маъқул келган бирор сўзни қолдирмай, уни ўз ўрнида дарҳол, ундан-да яхшироқ қилиб айтди, ниҳоят жим бўлди. У: ‹Аммо баъду, сиз зикр қилган яхшиликларга сиз лойиқсиз. Лекин араблар бу ишни Қурайшнинг мана шу қабиласидан бошқасига муносиб деб билмайдилар. Улар насаб ва диёр жиҳатидан арабларнинг энг ўртачасидирлар. Мен сизлар учун мана шу икки кишидан қай бирини хоҳласангиз, ўшани рози бўлдим› деди ва менинг қўлим билан Абу Убайда ибн Жарроҳнинг қўлидан тутди. Унинг айтганларидан фақат шу биттаси менга ёқмади. Валлоҳи, мени олдинга чиқариб, бўйним узилса, бу мени гуноҳга яқинлаштирмаса, у менинг учун Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) бўлган қавмга амир бўлишимдан кўра севимлироқ эди, агар ўлим олдида кўнглим ўзгармаса. Шунда ансордан бир киши: ‹Мен уларнинг ишқаланадиган ёғочи ва мева берадиган хурмо шохиман. Эй Қурайшлар жамоаси, биздан бир амир, сизлардан бир амир бўлсин› деди. Гап кўпайди, овозлар кўтарилди, ҳатто мен ихтилоф бўлишидан қўрқдим. Мен: ‹Қўлингни чўз, эй Абу Бакр› дедим. У қўлини чўзди, мен унга байъат қилдим, муҳожирлар байъат қилишди, сўнг ансорлар байъат қилишди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ بْنِ عِمْرَانَ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ مُخَارِقٍ، عَنْ طَارِقٍ يَعْنِي ابْنَ شِهَابٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ مَا عِنْدَنَا كِتَابٌ نَقْرَؤُهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا فِي الْقُرْآنِ وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ صَحِيفَةٌ كَانَتْ فِي قِرَابِ سَيْفٍ كَانَ عَلَيْهِ حِلْيَتُهُ حَدِيدٌ أَخَذْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيهَا فَرَائِضُ الصَّدَقَةِ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Bizda sizlarga oʻqib beradigan, Qurʼonda va mana shu sahifada boʻlganidan boshqa hech qanday kitob yoʻq», dedi. U sahifa qilichning qinida boʻlgan, ustida temirdan bezak bor edi. «Men uni Rasululloh ﷺdan olganman, unda sadaqa (zakot) miqdorlari bor», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Бизда сизларга ўқиб берадиган, Қуръонда ва мана шу саҳифада бўлганидан бошқа ҳеч қандай китоб йўқ», деди. У саҳифа қиличнинг қинида бўлган, устида темирдан безак бор эди. «Мен уни Расулуллоҳ ﷺдан олганман, унда садақа (закот) миқдорлари бор», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ أَصَبْتُ شَارِفًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ وَأَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَارِفًا أُخْرَى فَأَنَخْتُهُمَا يَوْمًا عِنْدَ بَابِ رَجُلٍ مِنْ الْأَنْصَارِ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أَحْمِلَ عَلَيْهِمَا إِذْخِرًا لِأَبِيعَهُ وَمَعِي صَائِغٌ مِنْ بَنِي قَيْنُقَاعَ لِأَسْتَعِينَ بِهِ عَلَى وَلِيمَةِ فَاطِمَةَ وَحَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَشْرَبُ فِي ذَلِكَ الْبَيْتِ فَثَارَ إِلَيْهِمَا حَمْزَةُ بِالسَّيْفِ فَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا ثُمَّ أَخَذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا قُلْتُ لِابْنِ شِهَابٍ وَمِنْ السَّنَامِ قَالَ جَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا فَذَهَبَ بِهَا قَالَ فَنَظَرْتُ إِلَى مَنْظَرٍ أَفْظَعَنِي فَأَتَيْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ فَأَخْبَرْتُهُ الْخَبَرَ فَخَرَجَ وَمَعَهُ زَيْدٌ فَانْطَلَقَ مَعَهُ فَدَخَلَ عَلَى حَمْزَةَ فَتَغَيَّظَ عَلَيْهِ فَرَفَعَ حَمْزَةُ بَصَرَهُ فَقَالَ هَلْ أَنْتُمْ إِلَّا عَبِيدٌ لِأَبِي فَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُقَهْقِرُ حَتَّى خَرَجَ عَنْهُمْ وَذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Badr kuni oʻljadan menga Rasululloh ﷺ bilan birga bir keksa tuya tegdi, Rasululloh ﷺ menga yana bir tuya berdilar. Bir kuni men bu ikki tuyani ansorlardan bir kishining eshigi oldiga choʻktirdim, ularga izxir (bir xil oʻt) ortib, uni sotmoqchi edim, men bilan birga Banu Qaynuqodan bir zargar bor edi, buning bilan Fotimaning toʻyiga ozgina yordam olmoqchi edim. Hamza ibn Abdulmuttalib esa oʻsha uyda ichib oʻtirgan edi. Hamza qilich bilan ularga tashlanib, oʻrkachlarini kesib tashladi va biqinlarini yorib, jigarlarini oldi. Men Ibn Shihobga: «Oʻrkachdan ham oldimi?» dedim. U: «Oʻrkachlarini kesib olib ketdi», dedi. Ali: «Men meni dahshatga solgan bir manzarani koʻrdim va Allohning Paygʻambari ﷺning oldilariga bordim, u zotning huzurlarida Zayd ibn Horisa bor edi, men bu xabarni aytdim. U zot chiqdilar, Zayd ham u zot bilan chiqdi, men ham u zot bilan bordim. U zot Hamzaning oldiga kirib, unga gʻazablarini bildirdilar. Hamza koʻzini koʻtarib: ‹Sizlar otamning qullaridan boshqa narsa emassizlar-ku!› dedi. Shunda Rasululloh ﷺ ortlariga chekinib, ularning oldilaridan chiqib ketdilar. Bu esa xamr harom qilinishidan oldin edi», dedilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бадр куни ўлжадан менга Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бир кекса туя тегди, Расулуллоҳ ﷺ менга яна бир туя бердилар. Бир куни мен бу икки туяни ансорлардан бир кишининг эшиги олдига чўктирдим, уларга изхир (бир хил ўт) ортиб, уни сотмоқчи эдим, мен билан бирга Бану Қайнуқодан бир заргар бор эди, бунинг билан Фотиманинг тўйига озгина ёрдам олмоқчи эдим. Ҳамза ибн Абдулмутталиб эса ўша уйда ичиб ўтирган эди. Ҳамза қилич билан уларга ташланиб, ўркачларини кесиб ташлади ва биқинларини ёриб, жигарларини олди. Мен Ибн Шиҳобга: «Ўркачдан ҳам олдими?» дедим. У: «Ўркачларини кесиб олиб кетди», деди. Али: «Мен мени даҳшатга солган бир манзарани кўрдим ва Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺнинг олдиларига бордим, у зотнинг ҳузурларида Зайд ибн Ҳориса бор эди, мен бу хабарни айтдим. У зот чиқдилар, Зайд ҳам у зот билан чиқди, мен ҳам у зот билан бордим. У зот Ҳамзанинг олдига кириб, унга ғазабларини билдирдилар. Ҳамза кўзини кўтариб: ‹Сизлар отамнинг қулларидан бошқа нарса эмассизлар-ку!› деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ортларига чекиниб, уларнинг олдиларидан чиқиб кетдилар. Бу эса хамр ҳаром қилинишидан олдин эди», дедилар.