حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو سَعِيدٍ يَعْنِي الْعَنْقَزِيَّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ اشْتَرَى أَبُو بَكْرٍ مِنْ عَازِبٍ سَرْجًا بِثَلَاثَةَ عَشَرَ دِرْهَمًا قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعَازِبٍ مُرْ الْبَرَاءَ فَلْيَحْمِلْهُ إِلَى مَنْزِلِي فَقَالَ لَا حَتَّى تُحَدِّثَنَا كَيْفَ صَنَعْتَ حِينَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنْتَ مَعَهُ قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ خَرَجْنَا فَأَدْلَجْنَا فَأَحْثَثْنَا يَوْمَنَا وَلَيْلَتَنَا حَتَّى أَظْهَرْنَا وَقَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ فَضَرَبْتُ بِبَصَرِي هَلْ أَرَى ظِلًّا نَأْوِي إِلَيْهِ فَإِذَا أَنَا بِصَخْرَةٍ فَأَهْوَيْتُ إِلَيْهَا فَإِذَا بَقِيَّةُ ظِلِّهَا فَسَوَّيْتُهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَفَرَشْتُ لَهُ فَرْوَةً وَقُلْتُ اضْطَجِعْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاضْطَجَعَ ثُمَّ خَرَجْتُ أَنْظُرُ هَلْ أَرَى أَحَدًا مِنْ الطَّلَبِ فَإِذَا أَنَا بِرَاعِي غَنَمٍ فَقُلْتُ لِمَنْ أَنْتَ يَا غُلَامُ فَقَالَ لِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَسَمَّاهُ فَعَرَفْتُهُ فَقُلْتُ هَلْ فِي غَنَمِكَ مِنْ لَبَنٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ قُلْتُ هَلْ أَنْتَ حَالِبٌ لِي قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَمَرْتُهُ فَاعْتَقَلَ شَاةً مِنْهَا ثُمَّ أَمَرْتُهُ فَنَفَضَ ضَرْعَهَا مِنْ الْغُبَارِ ثُمَّ أَمَرْتُهُ فَنَفَضَ كَفَّيْهِ مِنْ الْغُبَارِ وَمَعِي إِدَاوَةٌ عَلَى فَمِهَا خِرْقَةٌ فَحَلَبَ لِي كُثْبَةً مِنْ اللَّبَنِ فَصَبَبْتُ يَعْنِي الْمَاءَ عَلَى الْقَدَحِ حَتَّى بَرَدَ أَسْفَلُهُ ثُمَّ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَافَيْتُهُ وَقَدْ اسْتَيْقَظَ فَقُلْتُ اشْرَبْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَشَرِبَ حَتَّى رَضِيتُ ثُمَّ قُلْتُ هَلْ أَنَى الرَّحِيلُ قَالَ فَارْتَحَلْنَا وَالْقَوْمُ يَطْلُبُونَا فَلَمْ يُدْرِكْنَا أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَّا سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ عَلَى فَرَسٍ لَهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الطَّلَبُ قَدْ لَحِقَنَا فَقَالَ {لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} حَتَّى إِذَا دَنَا مِنَّا فَكَانَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ قَدْرُ رُمْحٍ أَوْ رُمْحَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الطَّلَبُ قَدْ لَحِقَنَا وَبَكَيْتُ قَالَ لِمَ تَبْكِي قَالَ قُلْتُ أَمَا وَاللَّهِ مَا عَلَى نَفْسِي أَبْكِي وَلَكِنْ أَبْكِي عَلَيْكَ قَالَ فَدَعَا عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ اللَّهُمَّ اكْفِنَاهُ بِمَا شِئْتَ فَسَاخَتْ قَوَائِمُ فَرَسِهِ إِلَى بَطْنِهَا فِي أَرْضٍ صَلْدٍ وَوَثَبَ عَنْهَا وَقَالَ يَا مُحَمَّدُ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ هَذَا عَمَلُكَ فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يُنْجِيَنِي مِمَّا أَنَا فِيهِ فَوَاللَّهِ لَأُعَمِّيَنَّ عَلَى مَنْ وَرَائِي مِنْ الطَّلَبِ وَهَذِهِ كِنَانَتِي فَخُذْ مِنْهَا سَهْمًا فَإِنَّكَ سَتَمُرُّ بِإِبِلِي وَغَنَمِي فِي مَوْضِعِ كَذَا وَكَذَا فَخُذْ مِنْهَا حَاجَتَكَ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا حَاجَةَ لِي فِيهَا قَالَ وَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأُطْلِقَ فَرَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ وَمَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا مَعَهُ حَتَّى قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَتَلَقَّاهُ النَّاسُ فَخَرَجُوا فِي الطَّرِيقِ وَعَلَى الْأَجَاجِيرِ فَاشْتَدَّ الْخَدَمُ وَالصِّبْيَانُ فِي الطَّرِيقِ يَقُولُونَ اللَّهُ أَكْبَرُ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَاءَ مُحَمَّدٌ قَالَ وَتَنَازَعَ الْقَوْمُ أَيُّهُمْ يَنْزِلُ عَلَيْهِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْزِلُ اللَّيْلَةَ عَلَى بَنِي النَّجَّارِ أَخْوَالِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لِأُكْرِمَهُمْ بِذَلِكَ فَلَمَّا أَصْبَحَ غَدَا حَيْثُ أُمِرَ قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ أَوَّلُ مَنْ كَانَ قَدِمَ عَلَيْنَا مِنْ الْمُهَاجِرِينَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ أَخُو بَنِي عَبْدِ الدَّارِ ثُمَّ قَدِمَ عَلَيْنَا ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ الْأَعْمَى أَخُو بَنِي فِهْرٍ ثُمَّ قَدِمَ عَلَيْنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي عِشْرِينَ رَاكِبًا فَقُلْنَا مَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ هُوَ عَلَى أَثَرِي ثُمَّ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ مَعَهُ قَالَ الْبَرَاءُ وَلَمْ يَقْدَمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى حَفِظْتُ سُوَرًا مِنْ الْمُفَصَّلِ قَالَ إِسْرَائِيلُ وَكَانَ الْبَرَاءُ مِنْ الْأَنْصَارِ مِنْ بَنِي حَارِثَةَ.
Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot dedi: «Biz yoʻlga chiqdik va tun boʻyi yurdik, kunimizni va tunimizni tez yurib oʻtkazdik, hatto tush payti boʻlib, quyosh tik keldi. Men koʻz yugurtirdim: panoh olsak boʻladigan biror soya bormikin, deb. Shunda bir qoyaga koʻzim tushdi, unga tomon bordim, uning ozgina soyasi bor edi. Men uni Rasululloh ﷺ uchun tekisladim va bir poʻstak toʻshadim, soʻng: ‹Yoting, ey Allohning Rasuli›, dedim. U zot yotdilar. Keyin men chiqib, taʼqib qiluvchilardan birortasi koʻrinmadimikin, deb qaradim. Shunda bir qoʻychiga koʻzim tushdi. ‹Sen kimning qoʻychisisan, ey bola?› dedim. U bir qurayshlik kishini aytdi, men uni tanidim. ‹Qoʻyingda sut bormi?› dedim. ‹Ha›, dedi. ‹Menga sogʻib berasanmi?› dedim. ‹Ha›, dedi. Men unga buyurdim, u qoʻylardan bittasini ushlab turdi, soʻng buyurdim, u qoʻyning yelinini changdan tozaladi, soʻng buyurdim, u qoʻllarini changdan qoqdi. Mening ogʻzi latta bilan bogʻlangan bir idishim bor edi. U menga bir hovuch sut sogʻib berdi. Men idishning ostiga uning tagi sovuguncha suv quydim, soʻng Rasululloh ﷺ oldilariga keldim, u zotga yetib bordim, u zot uygʻongan edilar. ‹Iching, ey Allohning Rasuli›, dedim. U zot men mamnun boʻlgunimga qadar ichdilar. Soʻng: ‹Yoʻlga chiqish vaqti boʻldimi?› dedim. Biz yoʻlga chiqdik, qavm bizni taʼqib qilar edi. Ulardan hech kim bizga yetib ololmadi, faqat Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum oʻz otida yetib keldi. ‹Ey Allohning Rasuli! Mana taʼqibchi bizga yetdi›, dedim. U zot: ‹Xafa boʻlma, albatta Alloh biz bilan birga› (Tavba 40), dedilar. Nihoyat u bizga yaqinlashdi, biz bilan uning orasi bir nayza yoki ikki nayza yoxud uch nayza masofasi qolganda: ‹Ey Allohning Rasuli! Mana taʼqibchi bizga yetdi›, dedim va yigʻladim. U zot: ‹Nega yigʻlayapsan?› dedilar. ‹Vallohi, oʻzim uchun yigʻlayotganim yoʻq, balki Siz uchun yigʻlayapman›, dedim. Shunda Rasululloh ﷺ unga qarshi duo qildilar va: ‹Ey Alloh! Uni Oʻzing xohlagan narsa bilan bizdan kifoya qil›, dedilar. Shunda uning otining oyoqlari qattiq yerda qorniga qadar botib ketdi, u otdan sakrab tushdi va: ‹Ey Muhammad! Bu senning ishing ekanini bildim. Allohga duo qilgin, meni bu ahvoldan qutqarsin. Vallohi, orqamdagi taʼqibchilarni chalgʻitaman. Mana bu oʻqdonim, undan bir oʻq ol, chunki sen falon-falon joyda mening tuyalarim va qoʻylarim yonidan oʻtasan, undan ehtiyojingni ol›, dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Menga uning kerimasi yoʻq›, dedilar. Va Rasululloh ﷺ unga duo qildilar, u ozod boʻldi va sheriklariga qaytdi. Rasululloh ﷺ yoʻllarida davom etdilar, men ham u zot bilan birga edim, hatto Madinaga yetib keldik. Odamlar u zotni kutib oldilar, yoʻlga va tomlarga chiqib oldilar. Xizmatkorlar va bolalar yoʻlda: ‹Allohu akbar! Rasululloh ﷺ keldilar! Muhammad keldilar!› deb chopdilar.» Al-Baro ibn Ozib dedi: «Muhojirlardan bizga birinchi kelgan kishi Musʼab ibn Umayr edi, soʻng bizga koʻzi ojiz Ibn Ummi Maktum keldi, keyin bizga Umar ibn al-Xattob yigirma otliq bilan keldi. Soʻng Rasululloh ﷺ keldilar, Abu Bakr u zot bilan birga edi.»Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот деди: «Биз йўлга чиқдик ва тун бўйи юрдик, кунимизни ва тунимизни тез юриб ўтказдик, ҳатто туш пайти бўлиб, қуёш тик келди. Мен кўз югуртирдим: паноҳ олсак бўладиган бирор соя бормикин, деб. Шунда бир қояга кўзим тушди, унга томон бордим, унинг озгина сояси бор эди. Мен уни Расулуллоҳ ﷺ учун текисладим ва бир пўстак тўшадим, сўнг: ‹Ётинг, эй Аллоҳнинг Расули›, дедим. У зот ётдилар. Кейин мен чиқиб, таъқиб қилувчилардан бирортаси кўринмадимикин, деб қарадим. Шунда бир қўйчига кўзим тушди. ‹Сен кимнинг қўйчисисан, эй бола?› дедим. У бир қурайшлик кишини айтди, мен уни танидим. ‹Қўйингда сут борми?› дедим. ‹Ҳа›, деди. ‹Менга соғиб берасанми?› дедим. ‹Ҳа›, деди. Мен унга буюрдим, у қўйлардан биттасини ушлаб турди, сўнг буюрдим, у қўйнинг елинини чангдан тозалади, сўнг буюрдим, у қўлларини чангдан қоқди. Менинг оғзи латта билан боғланган бир идишим бор эди. У менга бир ҳовуч сут соғиб берди. Мен идишнинг остига унинг таги совугунча сув қуйдим, сўнг Расулуллоҳ ﷺ олдиларига келдим, у зотга етиб бордим, у зот уйғонган эдилар. ‹Ичинг, эй Аллоҳнинг Расули›, дедим. У зот мен мамнун бўлгунимга қадар ичдилар. Сўнг: ‹Йўлга чиқиш вақти бўлдими?› дедим. Биз йўлга чиқдик, қавм бизни таъқиб қилар эди. Улардан ҳеч ким бизга етиб ололмади, фақат Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум ўз отида етиб келди. ‹Эй Аллоҳнинг Расули! Мана таъқибчи бизга етди›, дедим. У зот: ‹Хафа бўлма, албатта Аллоҳ биз билан бирга› (Тавба 40), дедилар. Ниҳоят у бизга яқинлашди, биз билан унинг ораси бир найза ёки икки найза ёхуд уч найза масофаси қолганда: ‹Эй Аллоҳнинг Расули! Мана таъқибчи бизга етди›, дедим ва йиғладим. У зот: ‹Нега йиғлаяпсан?› дедилар. ‹Валлоҳи, ўзим учун йиғлаётганим йўқ, балки Сиз учун йиғлаяпман›, дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга қарши дуо қилдилар ва: ‹Эй Аллоҳ! Уни Ўзинг хоҳлаган нарса билан биздан кифоя қил›, дедилар. Шунда унинг отининг оёқлари қаттиқ ерда қорнига қадар ботиб кетди, у отдан сакраб тушди ва: ‹Эй Муҳаммад! Бу сеннинг ишинг эканини билдим. Аллоҳга дуо қилгин, мени бу аҳволдан қутқарсин. Валлоҳи, орқамдаги таъқибчиларни чалғитаман. Мана бу ўқдоним, ундан бир ўқ ол, чунки сен фалон-фалон жойда менинг туяларим ва қўйларим ёнидан ўтасан, ундан эҳтиёжингни ол›, деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Менга унинг керимаси йўқ›, дедилар. Ва Расулуллоҳ ﷺ унга дуо қилдилар, у озод бўлди ва шерикларига қайтди. Расулуллоҳ ﷺ йўлларида давом этдилар, мен ҳам у зот билан бирга эдим, ҳатто Мадинага етиб келдик. Одамлар у зотни кутиб олдилар, йўлга ва томларга чиқиб олдилар. Хизматкорлар ва болалар йўлда: ‹Аллоҳу акбар! Расулуллоҳ ﷺ келдилар! Муҳаммад келдилар!› деб чопдилар.» Ал-Баро ибн Озиб деди: «Муҳожирлардан бизга биринчи келган киши Мусъаб ибн Умайр эди, сўнг бизга кўзи ожиз Ибн Умми Мактум келди, кейин бизга Умар ибн ал-Хаттоб йигирма отлиқ билан келди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ келдилар, Абу Бакр у зот билан бирга эди.»
حَدَّثَنَا عَفَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَوْدِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ فِي طَائِفَةٍ مِنْ الْمَدِينَةِ قَالَ فَجَاءَ فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ فَقَبَّلَهُ وَقَالَ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي مَا أَطْيَبَكَ حَيًّا وَمَيِّتًا مَاتَ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ قَالَ فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يَتَقَاوَدَانِ حَتَّى أَتَوْهُمْ فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ وَلَمْ يَتْرُكْ شَيْئًا أُنْزِلَ فِي الْأَنْصَارِ وَلَا ذَكَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ شَأْنِهِمْ إِلَّا وَذَكَرَهُ وَقَالَ وَلَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَوْ سَلَكَ النَّاسُ وَادِيًا وَسَلَكَتْ الْأَنْصَارُ وَادِيًا سَلَكْتُ وَادِيَ الْأَنْصَارِ وَلَقَدْ عَلِمْتَ يَا سَعْدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ وَأَنْتَ قَاعِدٌ قُرَيْشٌ وُلَاةُ هَذَا الْأَمْرِ فَبَرُّ النَّاسِ تَبَعٌ لِبَرِّهِمْ وَفَاجِرُهُمْ تَبَعٌ لِفَاجِرِهِمْ قَالَ فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ صَدَقْتَ نَحْنُ الْوُزَرَاءُ وَأَنْتُمْ الْأُمَرَاءُ.
Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ vafot etganlarida Abu Bakr Madinaning bir chekkasida edi. U kelib, u zotning yuzlarini ochib, oʻpdi va dedi: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, siz tirikligingizda ham, vafotingizda ham naqadar poksiz. Kaʼba Robbi haqi, Muhammad ﷺ vafot etdilar». Roviy hadisni zikr qilib dedi: Soʻng Abu Bakr va Umar birga borishdi va ularning huzuriga yetib kelishdi. Abu Bakr gapirdi va Ansor haqida nozil boʻlgan yoki Rasululloh ﷺ ular haqida aytgan hech narsani qoldirmay zikr qildi va dedi: «Sizlar bilasizki, Rasululloh ﷺ: ‹Agar odamlar bir vodiydan yursalar, Ansor esa boshqa vodiydan yursa, men Ansor vodiysidan yurardim›, deganlar. Ey Saʼd, sen ham bilasanki, sen oʻtirgan holingda Rasululloh ﷺ: ‹Bu ishning valiylari Qurayshdir, odamlarning yaxshisi ularning yaxshilariga tobeʼ, fojiri esa ularning fojirlariga tobeʼdir›, deganlar». Saʼd unga: «Rost aytding, biz vazirlarmiz, sizlar amirlarsiz», dedi.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида Абу Бакр Мадинанинг бир чеккасида эди. У келиб, у зотнинг юзларини очиб, ўпди ва деди: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, сиз тириклигингизда ҳам, вафотингизда ҳам нақадар поксиз. Каъба Робби ҳақи, Муҳаммад ﷺ вафот этдилар». Ровий ҳадисни зикр қилиб деди: Сўнг Абу Бакр ва Умар бирга боришди ва уларнинг ҳузурига етиб келишди. Абу Бакр гапирди ва Ансор ҳақида нозил бўлган ёки Расулуллоҳ ﷺ улар ҳақида айтган ҳеч нарсани қолдирмай зикр қилди ва деди: «Сизлар биласизки, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар одамлар бир водийдан юрсалар, Ансор эса бошқа водийдан юрса, мен Ансор водийсидан юрардим›, деганлар. Эй Саъд, сен ҳам биласанки, сен ўтирган ҳолингда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу ишнинг валийлари Қурайшдир, одамларнинг яхшиси уларнинг яхшиларига тобеъ, фожири эса уларнинг фожирларига тобеъдир›, деганлар». Саъд унга: «Рост айтдинг, биз вазирлармиз, сизлар амирларсиз», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي رَجُلٌ، مِنْ الْأَنْصَارِ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ أَنَّهُ سَمِعَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يُحَدِّثُ أَنَّ رِجَالًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَزِنُوا عَلَيْهِ حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ يُوَسْوِسُ قَالَ عُثْمَانُ وَكُنْتُ مِنْهُمْ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ فِي ظِلِّ أُطُمٍ مِنْ الْآطَامِ مَرَّ عَلَيَّ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَسَلَّمَ عَلَيَّ فَلَمْ أَشْعُرْ أَنَّهُ مَرَّ وَلَا سَلَّمَ فَانْطَلَقَ عُمَرُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ لَهُ مَا يُعْجِبُكَ أَنِّي مَرَرْتُ عَلَى عُثْمَانَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيَّ السَّلَامَ وَأَقْبَلَ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ فِي وِلَايَةِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حَتَّى سَلَّمَا عَلَيَّ جَمِيعًا ثُمَّ قَالَ أَبُو بَكْرٍ جَاءَنِي أَخُوكَ عُمَرُ فَذَكَرَ أَنَّهُ مَرَّ عَلَيْكَ فَسَلَّمَ فَلَمْ تَرُدَّ عَلَيْهِ السَّلَامَ فَمَا الَّذِي حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ مَا فَعَلْتُ فَقَالَ عُمَرُ بَلَى وَاللَّهِ لَقَدْ فَعَلْتَ وَلَكِنَّهَا عُبِّيَّتُكُمْ يَا بَنِي أُمَيَّةَ قَالَ قُلْتُ وَاللَّهِ مَا شَعَرْتُ أَنَّكَ مَرَرْتَ وَلَا سَلَّمْتَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ صَدَقَ عُثْمَانُ وَقَدْ شَغَلَكَ عَنْ ذَلِكَ أَمْرٌ فَقُلْتُ أَجَلْ قَالَ مَا هُوَ فَقَالَ عُثْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ تَوَفَّى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ نَبِيَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبْلَ أَنْ نَسْأَلَهُ عَنْ نَجَاةِ هَذَا الْأَمْرِ قَالَ أَبُو بَكْرٍ قَدْ سَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ قَالَ فَقُمْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ لَهُ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي أَنْتَ أَحَقُّ بِهَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَجَاةُ هَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ قَبِلَ مِنِّي الْكَلِمَةَ الَّتِي عَرَضْتُ عَلَى عَمِّي فَرَدَّهَا عَلَيَّ فَهِيَ لَهُ نَجَاةٌ.
Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ vafot etganlarida u zotning ashoblaridan baʼzilari shunchalik qaygʻurdilarki, hattoki baʼzilari deyarli oʻzini yoʻqotayozdi. Usmon dedi: «Men ham ulardan biri edim. Bir kuni men qalʼalardan birining soyasida oʻtirganimda, Umar (roziyallohu anhu) yonimdan oʻtib, menga salom berdi, men esa uning oʻtganini ham, salom berganini ham sezmadim. Umar Abu Bakr (roziyallohu anhu) huzuriga kirib, unga: ‹Men Usmonning yonidan oʻtib, salom berdim, u esa salomimga alik olmadi, buni gʻalati koʻrmaysanmi?›, dedi». Soʻng u va Abu Bakr — Abu Bakr (roziyallohu anhu) hukmronligi davrida — kelib, ikkalasi menga salom berishdi. Keyin Abu Bakr: «Birodaring Umar oldimga kelib, sening yoningdan oʻtib salom berganini, sen esa alik olmaganingni aytdi. Seni bunga nima olib bordi?», dedi. Men: «Men bunday qilmadim», dedim. Umar: «Yoʻq, Alloh haqi, sen qilding, lekin bu sizlarning kibringiz, ey Umayya oʻgʻillari», dedi. Men: «Alloh haqi, sen oʻtganingni ham, salom berganingni ham sezmadim», dedim. Abu Bakr: «Usmon rost aytdi, seni bundan bir ish mashgʻul qilib qoʻygan», dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Nima u?», dedi. Usmon (roziyallohu anhu) dedi: «Alloh azza va jalla oʻz Nabiysini ﷺ biz undan bu ishning najotini soʻrashimizdan avval vafot ettirdi», dedim. Abu Bakr: «Men undan bu haqda soʻraganman», dedi. Men uning oldiga borib: «Otam-onam senga fido boʻlsin, unga sen haqliroqsan», dedim. Abu Bakr dedi: «Men: ‹Ey Allohning Rasuli, bu ishning najoti nima?›, dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Men amakimga taqdim qilgan, u esa menga qaytargan kalimani mendan qabul qilgan kishi uchun u najotdir›, dedilar».Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ вафот этганларида у зотнинг ашобларидан баъзилари шунчалик қайғурдиларки, ҳаттоки баъзилари деярли ўзини йўқотаёзди. Усмон деди: «Мен ҳам улардан бири эдим. Бир куни мен қалъалардан бирининг соясида ўтирганимда, Умар (розияллоҳу анҳу) ёнимдан ўтиб, менга салом берди, мен эса унинг ўтганини ҳам, салом берганини ҳам сезмадим. Умар Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) ҳузурига кириб, унга: ‹Мен Усмоннинг ёнидан ўтиб, салом бердим, у эса саломимга алик олмади, буни ғалати кўрмайсанми?›, деди». Сўнг у ва Абу Бакр — Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) ҳукмронлиги даврида — келиб, иккаласи менга салом беришди. Кейин Абу Бакр: «Биродаринг Умар олдимга келиб, сенинг ёнингдан ўтиб салом берганини, сен эса алик олмаганингни айтди. Сени бунга нима олиб борди?», деди. Мен: «Мен бундай қилмадим», дедим. Умар: «Йўқ, Аллоҳ ҳақи, сен қилдинг, лекин бу сизларнинг кибрингиз, эй Умайя ўғиллари», деди. Мен: «Аллоҳ ҳақи, сен ўтганингни ҳам, салом берганингни ҳам сезмадим», дедим. Абу Бакр: «Усмон рост айтди, сени бундан бир иш машғул қилиб қўйган», деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Нима у?», деди. Усмон (розияллоҳу анҳу) деди: «Аллоҳ азза ва жалла ўз Набийсини ﷺ биз ундан бу ишнинг нажотини сўрашимиздан аввал вафот эттирди», дедим. Абу Бакр: «Мен ундан бу ҳақда сўраганман», деди. Мен унинг олдига бориб: «Отам-онам сенга фидо бўлсин, унга сен ҳақлироқсан», дедим. Абу Бакр деди: «Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, бу ишнинг нажоти нима?›, дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен амакимга тақдим қилган, у эса менга қайтарган калимани мендан қабул қилган киши учун у нажотдир›, дедилар».
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا زَوْجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَأَلَتْ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَقْسِمَ لَهَا مِيرَاثَهَا مِمَّا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهَا أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ فَغَضِبَتْ فَاطِمَةُ عَلَيْهَا السَّلَام فَهَجَرَتْ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَلَمْ تَزَلْ مُهَاجِرَتَهُ حَتَّى تُوُفِّيَتْ قَالَ وَعَاشَتْ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ قَالَ وَكَانَتْ فَاطِمَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا تَسْأَلُ أَبَا بَكْرٍ نَصِيبَهَا مِمَّا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ خَيْبَرَ وَفَدَكَ وَصَدَقَتِهِ بِالْمَدِينَةِ فَأَبَى أَبُو بَكْرٍ عَلَيْهَا ذَلِكَ وَقَالَ لَسْتُ تَارِكًا شَيْئًا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَعْمَلُ بِهِ إِلَّا عَمِلْتُ بِهِ وَإِنِّي أَخْشَى إِنْ تَرَكْتُ شَيْئًا مِنْ أَمْرِهِ أَنْ أَزِيغَ فَأَمَّا صَدَقَتُهُ بِالْمَدِينَةِ فَدَفَعَهَا عُمَرُ إِلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا عَلِيٌّ وَأَمَّا خَيْبَرُ وَفَدَكُ فَأَمْسَكَهُمَا عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَالَ هُمَا صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَتَا لِحُقُوقِهِ الَّتِي تَعْرُوهُ وَنَوَائِبِهِ وَأَمْرُهُمَا إِلَى مَنْ وَلِيَ الْأَمْرَ قَالَ فَهُمَا عَلَى ذَلِكَ الْيَوْمَ.
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasulullohning ﷺ qizi Fotima Rasululloh ﷺ vafotidan keyin Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan Rasululloh ﷺ qoldirgan, Alloh u zotga ato etgan meros mol-mulkdan oʻz ulushini boʻlib berishini soʻradi. Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga: «Rasululloh ﷺ: ‹Bizga meros qolmas, biz nima qoldirsak, u sadaqadir›, deganlar», dedi. Fotima alayhassalom gʻazablanib, Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan yuz oʻgirdi va vafotigacha undan yuz oʻgirgan holida qoldi. U Rasululloh ﷺ vafotidan keyin olti oy yashadi. Fotima (roziyallohu anho) Abu Bakrdan Rasululloh ﷺ Xaybar va Fadakdan hamda Madinadagi sadaqasidan qoldirgan mol-mulkdagi ulushini soʻrar edi, Abu Bakr esa unga buni bermadi va: «Rasululloh ﷺ amal qilgan hech narsani men amal qilmay qoldirmayman, agar u zotning ishidan bir narsani tark etsam, adashib ketishimdan qoʻrqaman», dedi. U zotning Madinadagi sadaqasini Umar Ali va Abbosga topshirdi, uni Ali oʻz qoʻliga oldi. Xaybar va Fadakni esa Umar (roziyallohu anhu) oʻzida ushlab qoldi va: «Bu ikkisi Rasululloh ﷺ sadaqasi, u zotning uchraydigan haqlari va ehtiyojlari uchun edi, ularning ishi voliyi amrning ixtiyorida», dedi. Ular shu kungacha oʻsha holida turibdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳнинг ﷺ қизи Фотима Расулуллоҳ ﷺ вафотидан кейин Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан Расулуллоҳ ﷺ қолдирган, Аллоҳ у зотга ато этган мерос мол-мулкдан ўз улушини бўлиб беришини сўради. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга мерос қолмас, биз нима қолдирсак, у садақадир›, деганлар», деди. Фотима алайҳассалом ғазабланиб, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан юз ўгирди ва вафотигача ундан юз ўгирган ҳолида қолди. У Расулуллоҳ ﷺ вафотидан кейин олти ой яшади. Фотима (розияллоҳу анҳо) Абу Бакрдан Расулуллоҳ ﷺ Хайбар ва Фадакдан ҳамда Мадинадаги садақасидан қолдирган мол-мулкдаги улушини сўрар эди, Абу Бакр эса унга буни бермади ва: «Расулуллоҳ ﷺ амал қилган ҳеч нарсани мен амал қилмай қолдирмайман, агар у зотнинг ишидан бир нарсани тарк этсам, адашиб кетишимдан қўрқаман», деди. У зотнинг Мадинадаги садақасини Умар Али ва Аббосга топширди, уни Али ўз қўлига олди. Хайбар ва Фадакни эса Умар (розияллоҳу анҳу) ўзида ушлаб қолди ва: «Бу иккиси Расулуллоҳ ﷺ садақаси, у зотнинг учрайдиган ҳақлари ва эҳтиёжлари учун эди, уларнинг иши волийи амрнинг ихтиёрида», деди. Улар шу кунгача ўша ҳолида турибди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ يَعْنِي ابْنَ عَيَّاشٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، وَعُمَرَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا بَشَّرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَقْرَأَ الْقُرْآنَ غَضًّا كَمَا أُنْزِلَ فَلْيَقْرَأْهُ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ أُمِّ عَبْدٍ
قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ وَيَزِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِثْلَهُ قَالَ غَضًّا أَوْ رَطْبًا.
Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishi va Umar (roziyallohu anhumo) Abdulloh ibn Masʼudga suyunchi berdilarki, Rasululloh ﷺ: «Kim Qurʼonni nozil qilingandek yangi holida oʻqishni istasa, uni Ibn Ummi Abd qiroatiga koʻra oʻqisin», dedilar.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У киши ва Умар (розияллоҳу анҳумо) Абдуллоҳ ибн Масъудга суюнчи бердиларки, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Қуръонни нозил қилингандек янги ҳолида ўқишни истаса, уни Ибн Умми Абд қироатига кўра ўқисин», дедилар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ ذِي، عَصْوَانَ الْعَنْسِيُّ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ اللَّخْمِيِّ، عَنْ رَافِعٍ الطَّائِيِّ، رَفِيقِ أَبِي بَكْرٍ فِي غَزْوَةِ السُّلَاسِلِ قَالَ وَسَأَلْتُهُ عَمَّا قِيلَ مِنْ بَيْعَتِهِمْ فَقَالَ وَهُوَ يُحَدِّثُهُ عَمَّا تَكَلَّمَتْ بِهِ الْأَنْصَارُ وَمَا كَلَّمَهُمْ بِهِ وَمَا كَلَّمَ بِهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ الْأَنْصَارَ وَمَا ذَكَّرَهُمْ بِهِ مِنْ إِمَامَتِي إِيَّاهُمْ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي مَرَضِهِ فَبَايَعُونِي لِذَلِكَ وَقَبِلْتُهَا مِنْهُمْ وَتَخَوَّفْتُ أَنْ تَكُونَ فِتْنَةٌ تَكُونُ بَعْدَهَا رِدَّةٌ.
Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishi ansorlar aytgan gaplar va oʻzi ularga aytgan gaplar hamda Umar ibn al-Xattob ansorlarga aytgan gaplar haqida soʻzlab dedi: «Rasululloh ﷺ kasalliklari chogʻida buyurganlariga koʻra men ularga imomlik qilganimni eslatganida, ular shu sababli menga bayʼat qildilar. Men ham buni ulardan qabul qildim, ammo undan keyin murtadlikka olib boradigan fitna boʻlishidan qoʻrqdim».Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У киши ансорлар айтган гаплар ва ўзи уларга айтган гаплар ҳамда Умар ибн ал-Хаттоб ансорларга айтган гаплар ҳақида сўзлаб деди: «Расулуллоҳ ﷺ касалликлари чоғида буюрганларига кўра мен уларга имомлик қилганимни эслатганида, улар шу сабабли менга байъат қилдилар. Мен ҳам буни улардан қабул қилдим, аммо ундан кейин муртадликка олиб борадиган фитна бўлишидан қўрқдим».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى قَالَ فَلَمَّا كَانَتْ الرِّدَّةُ قَالَ عُمَرُ لِأَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ تُقَاتِلُهُمْ وَقَدْ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ كَذَا وَكَذَا قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَاللَّهِ لَا أُفَرِّقُ بَيْنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَلَأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا قَالَ فَقَاتَلْنَا مَعَهُ فَرَأَيْنَا ذَلِكَ رَشَدًا.
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Men odamlar ‹Lo ilaha illalloh› deguncha ular bilan urushishga buyurilganman. Agar ular buni aytsalar, mendan qonlari va mollarini saqlab qoladilar, faqat uning haqqi bilangina boʻlishi mustasno. Ularning hisobi Alloh taologa boʻladi», dedilar. Riddat (dindan qaytish) yuz berganda, Umar Abu Bakr (roziyallohu anhu)ga: «Rasululloh ﷺning shunday-shunday deganlarini eshitib turib, ular bilan urushasanmi?» dedi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Allohga qasamki, men namoz bilan zakot orasini ajratmayman va ular orasini ajratgan kishi bilan albatta urushaman», dedi. Biz u bilan birga urushdik va buni toʻgʻri yoʻl deb bildik.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мен одамлар ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› дегунча улар билан урушишга буюрилганман. Агар улар буни айтсалар, мендан қонлари ва молларини сақлаб қоладилар, фақат унинг ҳаққи билангина бўлиши мустасно. Уларнинг ҳисоби Аллоҳ таолога бўлади», дедилар. Риддат (диндан қайтиш) юз берганда, Умар Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)га: «Расулуллоҳ ﷺнинг шундай-шундай деганларини эшитиб туриб, улар билан урушасанми?» деди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Аллоҳга қасамки, мен намоз билан закот орасини ажратмайман ва улар орасини ажратган киши билан албатта урушаман», деди. Биз у билан бирга урушдик ва буни тўғри йўл деб билдик.