Abdulbosit ibn Xalil ibn Ibrohim ad-Dimashqiy al-Qohiriy

As-Saxoviy: «U Abdulbosit deb nomlangan birinchi kishidir», deydi. Yetti yuz sakson toʻrtinchi yilda tugʻilgan va Damashq sir kotibi Muhammad ibn Muso ibn Muhammad xizmatida voyaga yetib, unga yaqin boʻlgan; keyin al-Muʼayyad Shayx Damashqda noib boʻlganida unga qoʻshilib, u bilan Misr diyoriga kelgan. Al-Muʼayyad sulton boʻlgach, unga xazina nazoratini va kotibligini bergan; u davlat ulugʻlari yoʻlidan yurib, hasham, xizmatkorlar, har xil elatdan mamluklar va nadimlar tutgan, baʼzan oltin egarli otda yurgan — sulton unga gʻoyat iltifotli edi. Obroʻyi oshgani sari manmanligi ham oshib, nodir hollardan boshqa hech kimga salom bermaydigan boʻlgach, avom uni yomon koʻrib, «Ey Bosit, bandangni ol!» deb ozor bergan; u al-Muʼayyadga shikoyat qilgach, imom ularni har xil yomonlik bilan qoʻrqitgan, ular esa «Ey togʻlar, ey qumlar, yo Alloh, yo Latif!» deya boshlagan. Bu uzoq davom etgach, u ularga salom berib, qanotini pastlatgan va ular jim boʻlib, uni sevib qolishgan. Boyligi ortib borib, al-Bositiya nomi bilan mashhur qaysariyani qurgan va ulugʻ mulklar bino qilgan; Sulton Tatar davlatida, sakkiz yuz yigirma toʻrtinchi yil zulqaʼda oyining yettinchi kuni al-Kamol ibn al-Boriziy oʻrniga qoʻshin noziri boʻlgan. Sulton al-Ashraf oʻtirgach, unga tuhfa va sovgʻalar bilan yaqinlashib, barcha mollarga eshiklar ochgani uchun yanada yaqin boʻlgan va tayanch kishiga aylangan — vazirlik va ustodorlik ham qoʻshib berilgan; al-Ashraf vafot etib, oʻgʻli al-Aziz oʻtirganida uning saltanatini tiklaganlarning eng kattalaridan edi. Soʻng saltanat Sulton Jaqmaqqa oʻtgach, u avval qoʻshin nazoratida qoldirilgan, keyin qoʻlga olinib qamalgan va undan bir million dinor talab qilingan; al-Kamol ibn al-Boriziy va boshqa davlat aʼyonlari shafoat qilib, uni uch yuz ming dinorga tushirishgan, soʻng ozod qilinib, Hijozga yoʻl olishga buyurilgan va sakkiz yuz qirq uchinchi yil rabiul-oxir oyining sakkizinchi kuni oʻzi, ahli va atrofidagilar sarpo kiydirilib joʻnatilgan. Makkada bir yil turgan, keyin buyruqqa binoan Shom karvoni bilan Damashqqa qaytib, u yerda yillar yashagan va Baytul-maqdisni ziyorat qilgan; keyin Qohiraga kelib, ulugʻ kutib olingan va oʻzi hamda oʻgʻillari sarpo kiygan; soʻng Damashqqa qaytgan va sulton unga u yerda yigirmalik amirlik bergan; yillardan keyin Qohiraga koʻchib kelib joylashgan, haj qilib qaytgan va sakkiz yuz ellik toʻrtinchi yil shavvol oyining toʻrtinchi, seshanba kuni vafot etgan. Rais, hashamatli, koʻrkam, saxiy, ehsoni keng, maqtalgan, ulamolarni sevib ularga inʼom qiluvchi kishi edi; hofiz Ibn Hajar ham unga qoʻshilganlardan boʻlib, «Fath al-Boriy»da Kaʼba kiswasi haqida gapirganda uni tilga olib: «Uning ishi Qozi Zaynuddin Abdulbositga topshirildi — Alloh rizqini va umrini keng qilsin — va u kiswani shu qadar goʻzal qildiki, taʼriflovchi uning goʻzalligini taʼriflashdan ojiz; Alloh unga eng yaxshi mukofot bersin», degan.Ас-Саховий: «У Абдулбосит деб номланган биринчи кишидир», дейди. Етти юз саксон тўртинчи йилда туғилган ва Дамашқ сир котиби Муҳаммад ибн Мусо ибн Муҳаммад хизматида вояга етиб, унга яқин бўлган; кейин ал-Муъайяд Шайх Дамашқда ноиб бўлганида унга қўшилиб, у билан Миср диёрига келган. Ал-Муъайяд султон бўлгач, унга хазина назоратини ва котиблигини берган; у давлат улуғлари йўлидан юриб, ҳашам, хизматкорлар, ҳар хил элатдан мамлуклар ва надимлар тутган, баъзан олтин эгарли отда юрган — султон унга ғоят илтифотли эди. Обрўйи ошгани сари манманлиги ҳам ошиб, нодир ҳоллардан бошқа ҳеч кимга салом бермайдиган бўлгач, авом уни ёмон кўриб, «Эй Босит, бандангни ол!» деб озор берган; у ал-Муъайядга шикоят қилгач, имом уларни ҳар хил ёмонлик билан қўрқитган, улар эса «Эй тоғлар, эй қумлар, ё Аллоҳ, ё Латиф!» дея бошлаган. Бу узоқ давом этгач, у уларга салом бериб, қанотини пастлатган ва улар жим бўлиб, уни севиб қолишган. Бойлиги ортиб бориб, ал-Босития номи билан машҳур қайсарияни қурган ва улуғ мулклар бино қилган; Султон Татар давлатида, саккиз юз йигирма тўртинчи йил зулқаъда ойининг еттинчи куни ал-Камол ибн ал-Боризий ўрнига қўшин нозири бўлган. Султон ал-Ашраф ўтиргач, унга туҳфа ва совғалар билан яқинлашиб, барча молларга эшиклар очгани учун янада яқин бўлган ва таянч кишига айланган — вазирлик ва устодорлик ҳам қўшиб берилган; ал-Ашраф вафот этиб, ўғли ал-Азиз ўтирганида унинг салтанатини тиклаганларнинг энг катталаридан эди. Сўнг салтанат Султон Жақмаққа ўтгач, у аввал қўшин назоратида қолдирилган, кейин қўлга олиниб қамалган ва ундан бир миллион динор талаб қилинган; ал-Камол ибн ал-Боризий ва бошқа давлат аъёнлари шафоат қилиб, уни уч юз минг динорга туширишган, сўнг озод қилиниб, Ҳижозга йўл олишга буюрилган ва саккиз юз қирқ учинчи йил рабиул-охир ойининг саккизинчи куни ўзи, аҳли ва атрофидагилар сарпо кийдирилиб жўнатилган. Маккада бир йил турган, кейин буйруққа биноан Шом карвони билан Дамашққа қайтиб, у ерда йиллар яшаган ва Байтул-мақдисни зиёрат қилган; кейин Қоҳирага келиб, улуғ кутиб олинган ва ўзи ҳамда ўғиллари сарпо кийган; сўнг Дамашққа қайтган ва султон унга у ерда йигирмалик амирлик берган; йиллардан кейин Қоҳирага кўчиб келиб жойлашган, ҳаж қилиб қайтган ва саккиз юз эллик тўртинчи йил шаввол ойининг тўртинчи, сешанба куни вафот этган. Раис, ҳашаматли, кўркам, сахий, эҳсони кенг, мақталган, уламоларни севиб уларга инъом қилувчи киши эди; ҳофиз Ибн Ҳажар ҳам унга қўшилганлардан бўлиб, «Фатҳ ал-Борий»да Каъба кисваси ҳақида гапирганда уни тилга олиб: «Унинг иши Қози Зайнуддин Абдулбоситга топширилди — Аллоҳ ризқини ва умрини кенг қилсин — ва у кисвани шу қадар гўзал қилдики, таърифловчи унинг гўзаллигини таърифлашдан ожиз; Аллоҳ унга энг яхши мукофот берсин», деган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 315Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 315