Abdulloh ibn Solih

Abdulloh ibn Solih — Lays ibn Saʼdning kotibi. U Laysga uzoq hamrohlik qildi, undan koʻp hadis oldi, tasniflarini undan koʻchirdi va uning mol-mulki ustida kotiblik qildi. Undan oʻz shayxi Lays, Yahyo ibn Maʼin, Buxoriy, Abu Hotim, Abu Ishoq al-Javzajoniy, Ismoil Samvayh, Humayd ibn Zanjuya, Abu Muhammad ad-Dorimiy, Usmon ad-Dorimiy, Abu Zurʼa ad-Dimashqiy, Muhammad ibn Ismoil at-Termiziy, Ibrohim ibn Dayzil va koʻplab kishilar rivoyat qildilar; ularning oxirgisi ikki yuz toʻqson yettinchi yilda vafot etgan Muhammad ibn Usmon ibn Abus-Savvor al-Misriy edi. Ibrohim ibn Dayzil hikoya qiladi: bizga Xalaf ibn al-Valid Abul-Muhanno, unga Lays ibn Saʼd, unga Abdulloh ibn Solih oʻziga xabar bergan kishidan hadisni Nabiy ﷺ ga koʻtarib: «Hech kimga shukr berilib, soʻngra ziyoda man qilingan emas», deb rivoyat qildi. Ibn Dayzil: «Keyin Abu Solihni uchratdim, u: «Bu hadisni Laysga men aytganman», dedi. «Senga kim aytdi?» dedim; «Yahyo ibn Atorid ibn Musʼab, otasidan», dedi». Muallif: «Bu mursal emas, balki muʼzaldir», deydi. Buxoriy oʻz «Sahih»ida Abu Solih bilan istishhod qilgan, hatto undan bir hadis rivoyat qilib: «Menga Abdulloh ibn Solih aytdi», degan; bu baʼzi nusxalarda sobitdir. Kafolat kitobining boshida u: «Lays aytdi: bizga Jaʼfar ibn Robiʼa, Aʼrajdan, u Abu Hurayradan» deb, ming dinor qarz olgan va: «Kafil keltir», deyilganda «Alloh vakil sifatida kifoya», degan kishi haqidagi mashhur hadisni keltirgan; Buxoriy uni bir necha joyda taʼliq qilgan. Muhaddislar «Sahih»ning Fath tafsiridagi «Hadisana Abdulloh, hadisana Abdulaziz ibn Abu Salama...» sanadidagi «Abdulloh» kim ekanida ixtilof qilganlar: Abu Nasr al-Kalobodiy, Valid ibn Bakr al-Andalusiy va Hibatulloh al-Lolakoiy: «Bu Abdulloh ibn Solih al-Ijliy al-Kufiydir», dedilar; Abu Ali ibn as-Sakan oʻz rivoyatida uni «Abdulloh ibn Maslama al-Qaʼnabiy» deb keltirdi; hofiz Abu Masʼud «al-Atrof»da: «Abdulloh — bu Abdulloh ibn Rajoʼdir», deb, keyin: «Hadis Abdulloh ibn Rajoʼda ham, Abdulloh ibn Solihda ham bor», dedi; hofiz Abu Ali al-Gʻassoniy esa: «Yoʻq, u Laysning kotibi Abdulloh ibn Solihdir», dedi.Абдуллоҳ ибн Солиҳ — Лайс ибн Саъднинг котиби. У Лайсга узоқ ҳамроҳлик қилди, ундан кўп ҳадис олди, таснифларини ундан кўчирди ва унинг мол-мулки устида котиблик қилди. Ундан ўз шайхи Лайс, Яҳё ибн Маъин, Бухорий, Абу Ҳотим, Абу Исҳоқ ал-Жавзажоний, Исмоил Самвайҳ, Ҳумайд ибн Занжуя, Абу Муҳаммад ад-Доримий, Усмон ад-Доримий, Абу Зуръа ад-Димашқий, Муҳаммад ибн Исмоил ат-Термизий, Иброҳим ибн Дайзил ва кўплаб кишилар ривоят қилдилар; уларнинг охиргиси икки юз тўқсон еттинчи йилда вафот этган Муҳаммад ибн Усмон ибн Абус-Саввор ал-Мисрий эди. Иброҳим ибн Дайзил ҳикоя қилади: бизга Халаф ибн ал-Валид Абул-Муҳанно, унга Лайс ибн Саъд, унга Абдуллоҳ ибн Солиҳ ўзига хабар берган кишидан ҳадисни Набий ﷺ га кўтариб: «Ҳеч кимга шукр берилиб, сўнгра зиёда ман қилинган эмас», деб ривоят қилди. Ибн Дайзил: «Кейин Абу Солиҳни учратдим, у: «Бу ҳадисни Лайсга мен айтганман», деди. «Сенга ким айтди?» дедим; «Яҳё ибн Аторид ибн Мусъаб, отасидан», деди». Муаллиф: «Бу мурсал эмас, балки муъзалдир», дейди. Бухорий ўз «Саҳиҳ»ида Абу Солиҳ билан истишҳод қилган, ҳатто ундан бир ҳадис ривоят қилиб: «Менга Абдуллоҳ ибн Солиҳ айтди», деган; бу баъзи нусхаларда собитдир. Кафолат китобининг бошида у: «Лайс айтди: бизга Жаъфар ибн Робиъа, Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан» деб, минг динор қарз олган ва: «Кафил келтир», дейилганда «Аллоҳ вакил сифатида кифоя», деган киши ҳақидаги машҳур ҳадисни келтирган; Бухорий уни бир неча жойда таълиқ қилган. Муҳаддислар «Саҳиҳ»нинг Фатҳ тафсиридаги «Ҳадисана Абдуллоҳ, ҳадисана Абдулазиз ибн Абу Салама...» санадидаги «Абдуллоҳ» ким эканида ихтилоф қилганлар: Абу Наср ал-Калободий, Валид ибн Бакр ал-Андалусий ва Ҳибатуллоҳ ал-Лолакоий: «Бу Абдуллоҳ ибн Солиҳ ал-Ижлий ал-Куфийдир», дедилар; Абу Али ибн ас-Сакан ўз ривоятида уни «Абдуллоҳ ибн Маслама ал-Қаънабий» деб келтирди; ҳофиз Абу Масъуд «ал-Атроф»да: «Абдуллоҳ — бу Абдуллоҳ ибн Ражўдир», деб, кейин: «Ҳадис Абдуллоҳ ибн Ражўда ҳам, Абдуллоҳ ибн Солиҳда ҳам бор», деди; ҳофиз Абу Али ал-Ғассоний эса: «Йўқ, у Лайснинг котиби Абдуллоҳ ибн Солиҳдир», деди.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 14, b. 405Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 14, б. 405