Abdulloh ibn Umar al-Umariy

Kitobning bu tarjimasi Abdulloh ibn Umar ibn Hafs ibn Osim ibn amirul-muʼminin Umar ibn al-Xattob haqidadir. Muallif uni «al-Imom as-Saduq, Abu Abdurrahmon al-Qurashiy al-Adaviy al-Umariy al-Madaniy» deb ataydi va uni Madina olimi Ubaydulloh ibn Umarning, shuningdek Osim va Abu Bakrning ogʻasi deb keltiradi. U Sahl ibn Saʼd va Anas ibn Molik hayot kunlarida dunyoga kelgan. Hadisni Nofiʼ al-Umariydan, Saʼid al-Maqburiydan, Vahb ibn Kaysandan, az-Zuhriydan, Abuz-Zubayrdan, ogʻasi Ubaydulloh ibn Umardan va bir jamoadan rivoyat qilgan. Undan esa Wakiʼ, Ibn Vahb, Saʼid ibn Abu Maryam, al-Qaʼnabiy, Ishoq ibn Muhammad al-Farviy, Abu Jaʼfar at-Tufayliy, Abu Nuʼaym, Abdulaziz al-Uvaysiy, Abu Musʼab az-Zuhriy va koʻp sonli kishilar hadis olganlar. Muallif uni «olim, ilmiga amal qilguvchi, xayrli, hadisi chiroyli kishi edi» deb taʼriflaydi. Uning haqidagi baholar turlichadir. Ahmad ibn Hanbal: «Unda baʼs yoʻq», degan. Yahyo ibn Maʼin uni «suvaylih» deb atagan. Yahyo al-Qatton undan hadis rivoyat qilmas, Abdurrahmon esa rivoyat qilar edi. Ibn al-Madiniy uni «zaif» degan. Ahmad aytadi: «U solih kishi edi; ogʻasi tirikligida undan hadis soʻralsa, Abu Uthmon hayot ekan, yoʻq, der edi». Soʻng Ahmad yana: «U isnodlarga qoʻshib yuborar va muxolafat qilar edi», degan. An-Nasoiy: «Kuchli emas», deb hukm qilgan. Ibn Hibbon uning Nofiʼdan, u Ibn Umardan marfuʼ holda rivoyat qilgan «Kim arrofga borsa...» hadisini keltiradi; shu sanad bilan «Rasululloh ﷺ tahorat qilganda soqollarini xilol qilardilar», «Quba ahli juma qilishardi» va marfuʼ holda «Harom halolni harom qilmaydi» rivoyatlari ham undan naql etilgan; bundan boshqasi ham bor. Ibn Adiy esa: «Umid qilamanki, unda baʼs yoʻq», degan. Az-Zahabiy: «Toʻgʻrirogʻi shuki, u bir yuz yetmish birinchi — 171 h. yilda vafot etgan», deydi. Uning hadisi haqida munaqqid ikkilanadi; ammo rivoyatida biror shayx unga mutobaat qilsa, u — inshaalloh — hasan va kuchli hadis boʻladi.Китобнинг бу таржимаси Абдуллоҳ ибн Умар ибн Ҳафс ибн Осим ибн амирул-муъминин Умар ибн ал-Хаттоб ҳақидадир. Муаллиф уни «ал-Имом ас-Садуқ, Абу Абдурраҳмон ал-Қураший ал-Адавий ал-Умарий ал-Маданий» деб атайди ва уни Мадина олими Убайдуллоҳ ибн Умарнинг, шунингдек Осим ва Абу Бакрнинг оғаси деб келтиради. У Саҳл ибн Саъд ва Анас ибн Молик ҳаёт кунларида дунёга келган. Ҳадисни Нофиъ ал-Умарийдан, Саъид ал-Мақбурийдан, Ваҳб ибн Кайсандан, аз-Зуҳрийдан, Абуз-Зубайрдан, оғаси Убайдуллоҳ ибн Умардан ва бир жамоадан ривоят қилган. Ундан эса Вакиъ, Ибн Ваҳб, Саъид ибн Абу Марям, ал-Қаънабий, Исҳоқ ибн Муҳаммад ал-Фарвий, Абу Жаъфар ат-Туфайлий, Абу Нуъайм, Абдулазиз ал-Увайсий, Абу Мусъаб аз-Зуҳрий ва кўп сонли кишилар ҳадис олганлар. Муаллиф уни «олим, илмига амал қилгувчи, хайрли, ҳадиси чиройли киши эди» деб таърифлайди. Унинг ҳақидаги баҳолар турличадир. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Унда баъс йўқ», деган. Яҳё ибн Маъин уни «сувайлиҳ» деб атаган. Яҳё ал-Қаттон ундан ҳадис ривоят қилмас, Абдурраҳмон эса ривоят қилар эди. Ибн ал-Мадиний уни «заиф» деган. Аҳмад айтади: «У солиҳ киши эди; оғаси тириклигида ундан ҳадис сўралса, Абу Утҳмон ҳаёт экан, йўқ, дер эди». Сўнг Аҳмад яна: «У иснодларга қўшиб юборар ва мухолафат қилар эди», деган. Ан-Насоий: «Кучли эмас», деб ҳукм қилган. Ибн Ҳиббон унинг Нофиъдан, у Ибн Умардан марфуъ ҳолда ривоят қилган «Ким аррофга борса...» ҳадисини келтиради; шу санад билан «Расулуллоҳ ﷺ таҳорат қилганда соқолларини хилол қилардилар», «Қуба аҳли жума қилишарди» ва марфуъ ҳолда «Ҳаром ҳалолни ҳаром қилмайди» ривоятлари ҳам ундан нақл этилган; бундан бошқаси ҳам бор. Ибн Адий эса: «Умид қиламанки, унда баъс йўқ», деган. Аз-Заҳабий: «Тўғрироғи шуки, у бир юз етмиш биринчи — 171 ҳ. йилда вафот этган», дейди. Унинг ҳадиси ҳақида мунаққид иккиланади; аммо ривоятида бирор шайх унга мутобаат қилса, у — иншааллоҳ — ҳасан ва кучли ҳадис бўлади.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 11, b. 339Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 11, б. 339