Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattob

Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattob al-Qurashiy al-Adaviy, kunyasi Abu Abdurrahmon — Umar ibn al-Xattob raziyallohu anhuning oʻgʻli, moʻminlar onasi Hafsaning ogʻasi. U hijratdan taxminan oʻn yil ilgari Makkada tugʻildi va hali yosh bola ekanida otasi bilan birga islomni qabul qildi; oʻzi «Men otam bilan musulmon boʻldim, oʻshanda kichkina edim», degan. Madinaga otasi bilan hijrat qildi. Uhud kuni oʻn toʻrt yoshda jangga chiqmoqchi boʻlib Rasululloh ﷺ huzuriga olib borilganda yoshi kichikligi uchun qaytarildi, Xandaq kuni esa oʻn besh yoshida ruxsat berildi. Hudaybiya kunidagi Rizvon bayʼatida qatnashdi va shundan keyingi gʻazot va fathlarda ishtirok etdi. Uning hayotini oʻzgartirgan bir tush bor. Yoshligida masjidda uxlab yurgan kezlari bir tush koʻrdi va uni singlisi Hafsaga aytdi, Hafsa esa Rasululloh ﷺ ga yetkazdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Abdulloh qanday yaxshi kishi! Koshki u kechasi namoz oʻqisa edi», dedilar. Nofeʼ aytadi: shundan soʻng Abdulloh kechasi juda oz uxlaydigan boʻldi (Buxoriy, Muslim). Ana shu bir jumla uning butun umriga yoʻl chizdi. U sunnatga ergashishda misli koʻrilmagan diqqat bilan yashadi: Rasululloh ﷺ toʻxtagan joyda toʻxtar, namoz oʻqigan joyda namoz oʻqir, hattoki Rasululloh ﷺ ning tuyasi bir joyda aylanganini koʻrgan boʻlsa, oʻz tuyasini ham oʻsha yerda aylantirardi. Baʼzilar bunga hayron boʻlsa, u uchun bu oddiy mantiq edi: sevgan kishi sevganining izidan yuradi. Abdulloh ibn Umar sahobalar ichida eng koʻp hadis rivoyat qilganlardan biri — undan ikki mingdan ortiq hadis kelgan. Ayni paytda u rivoyatda ham, fatvoda ham oʻta ehtiyotkor edi; bilmagan masalasida «bilmayman» deyishdan uyalmasdi. Oltmish yilga yaqin odamlarga fatvo berib, ilm tarqatdi; shogirdlari orasida ozod qilingan quli Nofeʼ, Mujohid va Solim kabi tobiin imomlari bor. Uning taqvosi va zuhdi tilga tushgan edi: rivoyat qilinishicha, dunyodan bir narsa koʻngliga yoqib qolsa, uni darhol Alloh yoʻlida sadaqa qilib yuborardi va koʻplab qullarni ozod qildi. Fitna yillarida musulmonlar qoni toʻkilishidan chetda turdi, xalifalikka daʼvo qilmadi va odamlar kim ustida birlashsa, oʻshanga bayʼat berishni maʼqul koʻrdi. Undan kelgan mashhur hadis uning oʻz turmushining ham taʼrifi edi: «Dunyoda goʻyo gʻarib yoki yoʻlovchidek boʻl». Va u shunga qoʻshib aytardi: «Kech kirsa, tongni kutma; tong otsa, kechni kutma; sogʻligʻingdan kasalliging uchun, hayotingdan oʻlimingdan oldin foydalanib qol» (Buxoriy). Umrining oxirini Makkada oʻtkazdi va Abdulloh ibn Zubayr fitnasining oxirgi yillarigacha yashadi. Hijriy 73-yilda, sakson yoshdan oshgan holda Makkada vafot etdi va shu yerda dafn qilindi. U vafot etganda odamlar: «Makkada undan koʻra biz uchun aziz kishi qolmadi», dedilar. Ortidan qolgani — Rasululloh ﷺ ning har bir harakatini ehtiyot qilib saqlab, keyingi ummatga oʻzgarishsiz yetkazgan bir umr.Абдуллоҳ ибн Умар ибн ал-Хаттоб ал-Қураший ал-Адавий, куняси Абу Абдурраҳмон — Умар ибн ал-Хаттоб разияллоҳу анҳунинг ўғли, мўминлар онаси Ҳафсанинг оғаси. У ҳижратдан тахминан ўн йил илгари Маккада туғилди ва ҳали ёш бола эканида отаси билан бирга исломни қабул қилди; ўзи «Мен отам билан мусулмон бўлдим, ўшанда кичкина эдим», деган. Мадинага отаси билан ҳижрат қилди. Уҳуд куни ўн тўрт ёшда жангга чиқмоқчи бўлиб Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига олиб борилганда ёши кичиклиги учун қайтарилди, Хандақ куни эса ўн беш ёшида рухсат берилди. Ҳудайбия кунидаги Ризвон байъатида қатнашди ва шундан кейинги ғазот ва фатҳларда иштирок этди. Унинг ҳаётини ўзгартирган бир туш бор. Ёшлигида масжидда ухлаб юрган кезлари бир туш кўрди ва уни синглиси Ҳафсага айтди, Ҳафса эса Расулуллоҳ ﷺ га етказди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Абдуллоҳ қандай яхши киши! Кошки у кечаси намоз ўқиса эди», дедилар. Нофеъ айтади: шундан сўнг Абдуллоҳ кечаси жуда оз ухлайдиган бўлди (Бухорий, Муслим). Ана шу бир жумла унинг бутун умрига йўл чизди. У суннатга эргашишда мисли кўрилмаган диққат билан яшади: Расулуллоҳ ﷺ тўхтаган жойда тўхтар, намоз ўқиган жойда намоз ўқир, ҳаттоки Расулуллоҳ ﷺ нинг туяси бир жойда айланганини кўрган бўлса, ўз туясини ҳам ўша ерда айлантирарди. Баъзилар бунга ҳайрон бўлса, у учун бу оддий мантиқ эди: севган киши севганининг изидан юради. Абдуллоҳ ибн Умар саҳобалар ичида энг кўп ҳадис ривоят қилганлардан бири — ундан икки мингдан ортиқ ҳадис келган. Айни пайтда у ривоятда ҳам, фатвода ҳам ўта эҳтиёткор эди; билмаган масаласида «билмайман» дейишдан уялмасди. Олтмиш йилга яқин одамларга фатво бериб, илм тарқатди; шогирдлари орасида озод қилинган қули Нофеъ, Мужоҳид ва Солим каби тобиин имомлари бор. Унинг тақвоси ва зуҳди тилга тушган эди: ривоят қилинишича, дунёдан бир нарса кўнглига ёқиб қолса, уни дарҳол Аллоҳ йўлида садақа қилиб юборарди ва кўплаб қулларни озод қилди. Фитна йилларида мусулмонлар қони тўкилишидан четда турди, халифаликка даъво қилмади ва одамлар ким устида бирлашса, ўшанга байъат беришни маъқул кўрди. Ундан келган машҳур ҳадис унинг ўз турмушининг ҳам таърифи эди: «Дунёда гўё ғариб ёки йўловчидек бўл». Ва у шунга қўшиб айтарди: «Кеч кирса, тонгни кутма; тонг оца, кечни кутма; соғлиғингдан касаллигинг учун, ҳаётингдан ўлимингдан олдин фойдаланиб қол» (Бухорий). Умрининг охирини Маккада ўтказди ва Абдуллоҳ ибн Зубайр фитнасининг охирги йилларигача яшади. Ҳижрий 73-йилда, саксон ёшдан ошган ҳолда Маккада вафот этди ва шу ерда дафн қилинди. У вафот этганда одамлар: «Маккада ундан кўра биз учун азиз киши қолмади», дедилар. Ортидан қолгани — Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳар бир ҳаракатини эҳтиёт қилиб сақлаб, кейинги умматга ўзгаришсиз етказган бир умр.

Manba koʻrsatilmagan — umumiy maʼlumot asosidaМанба кўрсатилмаган — умумий маълумот асосида

al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)

al-Muxtorning singlisi uning nikohida edi; u Yazid ibn Muoviyaga maktub yozib, al-Muxtorni zindondan chiqarish uchun shafoat soʻradi. Yazid Ibn Ziyodga: «Bu maktubni oʻqigan zahotingda al-Muxtor ibn Abu Ubaydni zindondan chiqar», deb yozdi; Ibn Ziyodning iloji qolmay uni chiqardi va: «Uch kundan keyin seni Kufada koʻrsam, boʻyningni uzaman», dedi. al-Muxtor Hijozga chiqib ketaturib: «Allohga qasamki, Ubaydulloh ibn Ziyodning barmoq uchlarini kesaman va Husayn uchun qasos olaman», derdi.ал-Мухторнинг синглиси унинг никоҳида эди; у Язид ибн Муовияга мактуб ёзиб, ал-Мухторни зиндондан чиқариш учун шафоат сўради. Язид Ибн Зиёдга: «Бу мактубни ўқиган заҳотингда ал-Мухтор ибн Абу Убайдни зиндондан чиқар», деб ёзди; Ибн Зиёднинг иложи қолмай уни чиқарди ва: «Уч кундан кейин сени Куфада кўрсам, бўйнингни узаман», деди. ал-Мухтор Ҳижозга чиқиб кетатуриб: «Аллоҳга қасамки, Убайдуллоҳ ибн Зиёднинг бармоқ учларини кесаман ва Ҳусайн учун қасос оламан», дерди.

Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4184Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4184

at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)

Hasan ibn Voqeʼ, Zamradan aytdi: yetmish uchinchi yilda vafot etdi. Abdulaziz, Molikdan: Ibn Umar sakson yetti yoshga yetdi, dedi. Hishom ibn Abdulmalik aytdi: Ali ibn Suhaym bizga aytdi, u Ibn Avndan: Nofeʼga jangdan oldin daʼvat qilish haqida soʻrab yozdim. U yozdi: Paygʻambar ﷺ Banu Mustaliqqa ular gʻofil, chorvalari suv boʻyida sugʻorilayotgan holda hujum qildilar; jangchilarni oʻldirdilar, zurriyotni asir qildilar va oʻsha kuni Juvayriya bint al-Horisni asir oldilar. Buni menga Abdulloh ibn Umar soʻzlab berdi — u oʻsha lashkarda edi.Ҳасан ибн Воқеъ, Замрадан айтди: етмиш учинчи йилда вафот этди. Абдулазиз, Моликдан: Ибн Умар саксон етти ёшга етди, деди. Ҳишом ибн Абдулмалик айтди: Али ибн Суҳайм бизга айтди, у Ибн Авндан: Нофеъга жангдан олдин даъват қилиш ҳақида сўраб ёздим. У ёзди: Пайғамбар ﷺ Бану Мусталиққа улар ғофил, чорвалари сув бўйида суғорилаётган ҳолда ҳужум қилдилар; жангчиларни ўлдирдилар, зурриётни асир қилдилар ва ўша куни Жувайрия бинт ал-Ҳорисни асир олдилар. Буни менга Абдуллоҳ ибн Умар сўзлаб берди — у ўша лашкарда эди.

Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 6, b. 8Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 6, б. 8