Abdulloh ibn Yusuf ibn Abdulloh ibn Yusuf ibn Ahmad ibn Abdulloh ibn Hishom

Yetti yuz sakkizinchi yil zul-qaʼda oyida tugʻilgan. Shihob Abdullatifga hamroh boʻlgan, Abu Hayyondan eshitgan, lekin unga muloziim boʻlmagan; shayx Tojuddin at-Tabriziyning darsida hozir boʻlgan va al-Fokihoniy huzurida oʻqigan. Avval shofiʼiy edi, keyin hanbaliy boʻlgan. Arab tilini shunday puxta egallaganki, tengdoshlaridan oʻzib ketgan va bu ilmda unga teng keladigan kishi qolmagan. «Mugʻniy al-labib»ni yozgan — bu bobda unga oʻxshash kitob yozilmagan va u hali tirikligida mashhur boʻlgan; yana Ibn Molikning «Alfiya»siga taʼliq, ikki jildli «Umdat at-tolib fi tahqiqi taʼrifi Ibn al-Hojib», toʻrt jildli «Rafʼ al-xasosa an qurroʼ al-Xulosa», bir necha jildli «at-Tahsil vat-tafsil li kitob at-Tazyil vat-takmil», katta va kichik «Sharh ash-shavohid», «Qavoid al-iʼrob», «Shuzur az-zahab» va uning sharhi, «Qatr an-nado» va uning sharhi, Abu Hayyonning «al-Lamha al-badriya»siga «al-Kavkab ad-durriya» sharhi, «Bonat Suod» sharhi, «Burda» sharhi, oʻn besh jildli «at-Tazkira» va oqqa koʻchirilmagan «Sharh at-Tashil» kabi asarlari bor. Abu Hayyonga koʻp xilof qilar va undan qattiq yuz oʻgirgan edi; ash-Shavkoniy buning sababini — Alloh bilguvchiroq — Abu Hayyon oʻsha asrda bu fanda yakka va soʻzsiz peshqadam boʻlgani, undan keyin esa yakka peshqadam tarjima sohibi boʻlgani, kishi koʻpincha oʻzidan avvalgi darajadagi kishi bilan raqobat qilib, oʻz fazlini koʻrsatgisi kelishi bilan izohlaydi va Abu Hayyonning oʻzi ham xuddi shunday az-Zamaxshariy bilan raqobat qilib, nahv va tafsirda unga koʻp eʼtiroz bildirganini, bu esa ixlos istagan kishi ogoh boʻlishi kerak boʻlgan nozik nuqta ekanini aytadi; shu bilan birga Abu Hayyon bu fanda yuksak oʻrinda boʻlib, keyingilar ichida u va tarjima sohibiga oʻxshashi boʻlmagan. Dars berishga oʻtirib, odamlar undan foyda olgan; bu fanda yakkalanib, uning nozikliklari va haqiqatlarini qamrab olgan, mahorati boshqada boʻlmagan darajada boʻlib, ovozasi oʻlkalarga tarqagan va asarlari koʻp diyorlarga uchgan; hatto Ibn Xaldun: «Biz Magʻribda: Misrda Ibn Hishom degan, Siybavayhdan ham nahvchiroq bir olim chiqibdi, deb eshitib turardik», degan. Sheʼri ham bor; Ibn Nuboto unga marsiya aytgan.Етти юз саккизинчи йил зул-қаъда ойида туғилган. Шиҳоб Абдуллатифга ҳамроҳ бўлган, Абу Ҳайёндан эшитган, лекин унга мулозиим бўлмаган; шайх Тожуддин ат-Табризийнинг дарсида ҳозир бўлган ва ал-Фокиҳоний ҳузурида ўқиган. Аввал шофиъий эди, кейин ҳанбалий бўлган. Араб тилини шундай пухта эгаллаганки, тенгдошларидан ўзиб кетган ва бу илмда унга тенг келадиган киши қолмаган. «Муғний ал-лабиб»ни ёзган — бу бобда унга ўхшаш китоб ёзилмаган ва у ҳали тириклигида машҳур бўлган; яна Ибн Моликнинг «Алфия»сига таълиқ, икки жилдли «Умдат ат-толиб фи таҳқиқи таърифи Ибн ал-Ҳожиб», тўрт жилдли «Рафъ ал-хасоса ан қуррў ал-Хулоса», бир неча жилдли «ат-Таҳсил ват-тафсил ли китоб ат-Тазйил ват-такмил», катта ва кичик «Шарҳ аш-шавоҳид», «Қавоид ал-иъроб», «Шузур аз-заҳаб» ва унинг шарҳи, «Қатр ан-надо» ва унинг шарҳи, Абу Ҳайённинг «ал-Ламҳа ал-бадрия»сига «ал-Кавкаб ад-дуррия» шарҳи, «Бонат Суод» шарҳи, «Бурда» шарҳи, ўн беш жилдли «ат-Тазкира» ва оққа кўчирилмаган «Шарҳ ат-Ташил» каби асарлари бор. Абу Ҳайёнга кўп хилоф қилар ва ундан қаттиқ юз ўгирган эди; аш-Шавконий бунинг сабабини — Аллоҳ билгувчироқ — Абу Ҳайён ўша асрда бу фанда якка ва сўзсиз пешқадам бўлгани, ундан кейин эса якка пешқадам таржима соҳиби бўлгани, киши кўпинча ўзидан аввалги даражадаги киши билан рақобат қилиб, ўз фазлини кўрсатгиси келиши билан изоҳлайди ва Абу Ҳайённинг ўзи ҳам худди шундай аз-Замахшарий билан рақобат қилиб, наҳв ва тафсирда унга кўп эътироз билдирганини, бу эса ихлос истаган киши огоҳ бўлиши керак бўлган нозик нуқта эканини айтади; шу билан бирга Абу Ҳайён бу фанда юксак ўринда бўлиб, кейингилар ичида у ва таржима соҳибига ўхшаши бўлмаган. Дарс беришга ўтириб, одамлар ундан фойда олган; бу фанда яккаланиб, унинг нозикликлари ва ҳақиқатларини қамраб олган, маҳорати бошқада бўлмаган даражада бўлиб, овозаси ўлкаларга тарқаган ва асарлари кўп диёрларга учган; ҳатто Ибн Халдун: «Биз Мағрибда: Мисрда Ибн Ҳишом деган, Сийбавайҳдан ҳам наҳвчироқ бир олим чиқибди, деб эшитиб турардик», деган. Шеъри ҳам бор; Ибн Нубото унга марсия айтган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 400Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 400