Abdurrahmon ibn Muslim (Abu Muslim al-Xurosoniy)

Abbosiylar davlatining asoschisi, yirik sarkardalardan biri. Isfahonga tutash Moh al-Basrada, Iso va Maʼqil — Idris al-Ijliyning oʻgʻillari huzurida tugʻilgan va ular uni voyaga yetkazgan; soʻng Abbos avlodidan Ibrohim ibn al-Imom Muhammadga bogʻlanib, u tomonidan Xurosonga doʻiy qilib yuborilgan, u yerda qolib xalqni oʻziga ogʻdirgan. Nishopur volisi Ibn al-Kirmoniyga tashlanib, uni oʻldirgan va Nishopurni egallagan, unga amirlik bilan salom berilgan va abbosiy Saffoh (Abdulloh ibn Muhammad) nomiga xutba oʻqigan. Soʻng umaviylarning soʻnggi podshosi Marvon ibn Muhammadga qarshi qoʻshin yuborib, Mavsil bilan Irbil orasidagi Zobda unga duch kelgan; Marvonning qoʻshini Shomga qochgan, Marvon Misrga qochib, Busirda oʻldirilgan va birinchi Umaviylar davlati 132-yili barham topgan. Saffohdan keyin ukasi Mansur oʻrniga oʻtgach, Abu Muslimda podshohlikka tamaʼ koʻrib qoʻrqqan va ular orasida adovat bor edi, shu bois uni Madoin yaqinidagi Rumada oʻldirgan. Maʼmun u haqda: «Yer podshohlarining eng ulugʻi uchtadir — davlatlarni koʻchirib, oʻzgartirganlar: Iskandar, Ardasher va Abu Muslim al-Xurosoniy», degan. Arab va fors tilida fasih, dadil, tadbirkor, sheʼr rovisi va shoir; boʻyi past, ranggi qoramtir, orqasi uzun, boldiri kalta; kulgani ham, qovogʻi solingani ham koʻrilmagan — fath xabari kelsa yuzida quvonch bilinmagan, musibat yetsa gʻamgin koʻrinmagan; ovozi past, qalbi qattiq edi: qamchisi qilichi edi. «ar-Ravz al-miʼtor»da: u chiqsa toʻrt ming kishi takbir aytardi, mavkibining ikki uchi orasi bir farsaxdan ortiq edi va har kuni yuz qoʻy taomga soʻyilardi, deyiladi. «al-Badʼ va-t-tarix»da: u odamlarning eng tamaʼsizi edi — uyi, mulki, quli, choʻrisi va dinori qolmay vafot etdi, deyiladi. Zahabiy: «Ajib holdagi kishi edi: oʻn toʻqqiz yoshida eshakda, xurjun va boʻgʻcha bilan Xurosonga kirgan yigit; oʻn yildan soʻng Marvdan togʻdek qoʻshinlarni yetaklab chiqdi, bir davlatni agʻdarib, boshqasini tikladi, ummatlarning boʻyni unga egildi va qilichi ostida olti yuz ming yoki undan koʻproq kishi ketdi», degan. Marzuboniy Muhammad ibn Imron (vaf. 378) ning yuz varaqqa yaqin «Axbor Abi Muslim» kitobi bor.Аббосийлар давлатининг асосчиси, йирик саркардалардан бири. Исфаҳонга туташ Моҳ ал-Басрада, Исо ва Маъқил — Идрис ал-Ижлийнинг ўғиллари ҳузурида туғилган ва улар уни вояга етказган; сўнг Аббос авлодидан Иброҳим ибн ал-Имом Муҳаммадга боғланиб, у томонидан Хуросонга дўий қилиб юборилган, у ерда қолиб халқни ўзига оғдирган. Нишопур волиси Ибн ал-Кирмонийга ташланиб, уни ўлдирган ва Нишопурни эгаллаган, унга амирлик билан салом берилган ва аббосий Саффоҳ (Абдуллоҳ ибн Муҳаммад) номига хутба ўқиган. Сўнг умавийларнинг сўнгги подшоси Марвон ибн Муҳаммадга қарши қўшин юбориб, Мавсил билан Ирбил орасидаги Зобда унга дуч келган; Марвоннинг қўшини Шомга қочган, Марвон Мисрга қочиб, Бусирда ўлдирилган ва биринчи Умавийлар давлати 132-йили барҳам топган. Саффоҳдан кейин укаси Мансур ўрнига ўтгач, Абу Муслимда подшоҳликка тамаъ кўриб қўрққан ва улар орасида адоват бор эди, шу боис уни Мадоин яқинидаги Румада ўлдирган. Маъмун у ҳақда: «Ер подшоҳларининг энг улуғи учтадир — давлатларни кўчириб, ўзгартирганлар: Искандар, Ардашер ва Абу Муслим ал-Хуросоний», деган. Араб ва форс тилида фасиҳ, дадил, тадбиркор, шеър ровиси ва шоир; бўйи паст, рангги қорамтир, орқаси узун, болдири калта; кулгани ҳам, қовоғи солингани ҳам кўрилмаган — фатҳ хабари келса юзида қувонч билинмаган, мусибат еца ғамгин кўринмаган; овози паст, қалби қаттиқ эди: қамчиси қиличи эди. «ар-Равз ал-миътор»да: у чиқса тўрт минг киши такбир айтарди, мавкибининг икки учи ораси бир фарсахдан ортиқ эди ва ҳар куни юз қўй таомга сўйиларди, дейилади. «ал-Бадъ ва-т-тарих»да: у одамларнинг энг тамаъсизи эди — уйи, мулки, қули, чўриси ва динори қолмай вафот этди, дейилади. Заҳабий: «Ажиб ҳолдаги киши эди: ўн тўққиз ёшида эшакда, хуржун ва бўғча билан Хуросонга кирган йигит; ўн йилдан сўнг Марвдан тоғдек қўшинларни етаклаб чиқди, бир давлатни ағдариб, бошқасини тиклади, умматларнинг бўйни унга эгилди ва қиличи остида олти юз минг ёки ундан кўпроқ киши кетди», деган. Марзубоний Муҳаммад ибн Имрон (ваф. 378) нинг юз вараққа яқин «Ахбор Аби Муслим» китоби бор.

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 3, b. 337Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 3, б. 337