Ahmad ar-Rifoʼiy

Imom, qudva, obid, zohid, oriflarning shayxi Abul-Abbos Ahmad ibn Abul-Hasan Ali ibn Ahmad ibn Yahyo ibn Hozim ibn Ali ibn Rifoʼa ar-Rifoʼiy al-Magʻribiy, soʻngra al-Batoihiy. Otasi Magʻribdan kelib, Batoihda, Ummu Ubayda qishlogʻida oʻrnashgan va zohid Mansurning singlisiga uylangan; undan shayx Ahmad va uning aka-ukalari tugʻilgan. Abul-Hasan qori boʻlib, shayx Mansurga imomlik qilardi; u vafot etganda Ahmad hali onasining qornida edi, shuning uchun uni togʻasi tarbiyaladi. Aytilishicha, uning tugʻilishi besh yuzinchi yilning boshida boʻlgan. Rivoyat qilinishicha, u ashobiga qasam ichirib, oʻzida ayb koʻrsalar bildirishlarini soʻragan. Shayx Umar al-Foruziy: «Ey sayyidim, men sizda bir aybni bilaman», degan. «Nima u?» «Aybingiz — bizning sizning ashobingiz boʻlishimizdir». Shundan shayx va faqirlar yigʻlab yuborishgan, Umar esa: «Kema omon qolsa, ichidagilarni ham olib oʻtadi», degan. Uning nozikligi haqida: bir mushuk uning yengida uxlab qolgan, namoz vaqti kirganida yengini kesib olib, uni bezovta qilmagan; oʻtirgach yengini ulab: «Hech narsa oʻzgargani yoʻq», degan. Yana: tahorat olayotganida qoʻliga chivin qoʻngan, uchib ketguncha kutib turgan. Undan: «Yoʻlning eng yaqini — sinish, xorlik va faqirlikdir; Allohning amrini ulugʻlaysan, Allohning xalqiga shafqat qilasan va Rasululloh ﷺ ning sunnatiga ergashasan», degan soʻz naql qilinadi. Aytilishicha, u shofiʼiy boʻlib, fiqhni bilardi. Yana: oʻtin terib, bevalarning uylariga olib borar va ularga kuza bilan suv toʻldirib berardi. «Sen kimsan, ey sayyidim?» deyilganda yigʻlab: «Ey faqir, men oʻrtada kim boʻlibman», degan. Bir faqirning bitni oʻldirayotganini koʻrib: «Alloh seni tutmasin, oʻchingni oldingmi?!» degan. Undan: «Oʻng tomonimda menga xushbuy yelpigʻichlar bilan yelpiydigan, eng yaqin kishilarim boʻlgan bir jamoa, chap tomonimda esa goʻshtimni qaychilar bilan qirqadigan, eng yomon koʻrgan kishilarim boʻlgan shunday jamoa boʻlsa ham, qilganlari bilan mening nazdimda bular ortmaydi, ular kamaymaydi», degani va soʻng «Hadid» surasidan oyat oʻqigani rivoyat qilinadi. Uning oldiga xurmo tovogʻi keltirilsa, oʻziga puchaklarini ajratib yer va: «Men pastiga haqliroqman, chunki men ham xuddi shunday pastman», derdi. U ikkita koʻylakni birga kiymas, ikki-uch kunda bir marta yer edi; kiyimini yuvsa, tik turgan holida daryoga tushib ishqar, soʻng quriguncha quyoshda turardi. Mehmon kelsa, ashobining uylarini aylanib, etagiga taom yigʻardi. Undan: «Mustahkam faqir bir hojat soʻrasa va u ado etilsa, mustahkamligi bir daraja kamayadi», degan soʻz naql qilinadi. U raislar uchun oʻrnidan turmas va: «Ularning yuziga qarash qalbni qotiradi», derdi. U koʻp istigʻfor aytadigan, martabasi baland, qalbi nozik, ixlosi moʻl kishi edi. U besh yuz yetmish sakkizinchi yilning jumodul-ulo oyida vafot etdi, rahimahulloh.Имом, қудва, обид, зоҳид, орифларнинг шайхи Абул-Аббос Аҳмад ибн Абул-Ҳасан Али ибн Аҳмад ибн Яҳё ибн Ҳозим ибн Али ибн Рифўа ар-Рифўий ал-Мағрибий, сўнгра ал-Батоиҳий. Отаси Мағрибдан келиб, Батоиҳда, Умму Убайда қишлоғида ўрнашган ва зоҳид Мансурнинг синглисига уйланган; ундан шайх Аҳмад ва унинг ака-укалари туғилган. Абул-Ҳасан қори бўлиб, шайх Мансурга имомлик қиларди; у вафот этганда Аҳмад ҳали онасининг қорнида эди, шунинг учун уни тоғаси тарбиялади. Айтилишича, унинг туғилиши беш юзинчи йилнинг бошида бўлган. Ривоят қилинишича, у ашобига қасам ичириб, ўзида айб кўрсалар билдиришларини сўраган. Шайх Умар ал-Форузий: «Эй саййидим, мен сизда бир айбни биламан», деган. «Нима у?» «Айбингиз — бизнинг сизнинг ашобингиз бўлишимиздир». Шундан шайх ва фақирлар йиғлаб юборишган, Умар эса: «Кема омон қолса, ичидагиларни ҳам олиб ўтади», деган. Унинг нозиклиги ҳақида: бир мушук унинг енгида ухлаб қолган, намоз вақти кирганида енгини кесиб олиб, уни безовта қилмаган; ўтиргач енгини улаб: «Ҳеч нарса ўзгаргани йўқ», деган. Яна: таҳорат олаётганида қўлига чивин қўнган, учиб кетгунча кутиб турган. Ундан: «Йўлнинг энг яқини — синиш, хорлик ва фақирликдир; Аллоҳнинг амрини улуғлайсан, Аллоҳнинг халқига шафқат қиласан ва Расулуллоҳ ﷺ нинг суннатига эргашасан», деган сўз нақл қилинади. Айтилишича, у шофиъий бўлиб, фиқҳни биларди. Яна: ўтин териб, беваларнинг уйларига олиб борар ва уларга куза билан сув тўлдириб берарди. «Сен кимсан, эй саййидим?» дейилганда йиғлаб: «Эй фақир, мен ўртада ким бўлибман», деган. Бир фақирнинг битни ўлдираётганини кўриб: «Аллоҳ сени тутмасин, ўчингни олдингми?!» деган. Ундан: «Ўнг томонимда менга хушбуй елпиғичлар билан елпийдиган, энг яқин кишиларим бўлган бир жамоа, чап томонимда эса гўштимни қайчилар билан қирқадиган, энг ёмон кўрган кишиларим бўлган шундай жамоа бўлса ҳам, қилганлари билан менинг наздимда булар ортмайди, улар камаймайди», дегани ва сўнг «Ҳадид» сурасидан оят ўқигани ривоят қилинади. Унинг олдига хурмо товоғи келтирилса, ўзига пучакларини ажратиб ер ва: «Мен пастига ҳақлироқман, чунки мен ҳам худди шундай пастман», дерди. У иккита кўйлакни бирга киймас, икки-уч кунда бир марта ер эди; кийимини ювса, тик турган ҳолида дарёга тушиб ишқар, сўнг қуригунча қуёшда турарди. Меҳмон келса, ашобининг уйларини айланиб, этагига таом йиғарди. Ундан: «Мустаҳкам фақир бир ҳожат сўраса ва у адо этилса, мустаҳкамлиги бир даража камаяди», деган сўз нақл қилинади. У раислар учун ўрнидан турмас ва: «Уларнинг юзига қараш қалбни қотиради», дерди. У кўп истиғфор айтадиган, мартабаси баланд, қалби нозик, ихлоси мўл киши эди. У беш юз етмиш саккизинчи йилнинг жумодул-уло ойида вафот этди, раҳимаҳуллоҳ.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 25, b. 77Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 25, б. 77