Ahmad ibn al-Furot ar-Roziy

Ahmad ibn al-Furot ibn Xolid — shayx, imom, katta hofiz, hujjat, Asbahon muhaddisi Abu Masʼud az-Zabbiy ar-Roziy, Asbahonda turgʻun boʻlgan. U bir yuz sakson nechanchi yilda, Horun ar-Rashid xalifaligi davrida tugʻilgan. Yoshligidanoq ilm talab qildi va soqoli chiqmagan yigit chogʻidayoq hofizlar qatorida sanaldi; Iroq, Shom, Hijoz va Yamanga safar qilib, katta shayxlarga yetishdi. U Abdulloh ibn Numayr, Abu Usoma, Husayn ibn Ali al-Juʼfiy, Abu Dovud al-Hafariy, Yazid ibn Horun, Abu Dovud at-Tayolisiy, Yahyo ibn Odam, Jaʼfar ibn Avn, Yaʼlo ibn Ubayd va uning akasi Muhammad ibn Ubayd, Azhar ibn Saʼd as-Simmon, Abu Omir al-Aqadiy, Abdurrazzoq ibn Hammom, Shabobat ibn Savvor, Ibn Abu Fudayk, Abu Ahmad az-Zubayriy, Abu Bakr al-Hanafiy, Vahb ibn Jarir, Muhammad ibn Yusuf al-Firyobiy, Muammal ibn Ismoil, Ubaydulloh ibn Muso, Abu Nuaym, Affon, Abu Solih al-Kotib, Muhammad ibn Iso ibn at-Tabboʼ, Abu Jaʼfar an-Nufayliy, Abul-Yamon, Abu Abdurrahmon al-Muqriy, Haysam ibn Jamil, Abul-Valid, Muslim ibn Ibrohim va koʻplardan, hatto Abu Bakr ibn Abu Shayba, Muhammad ibn Humayd va Bakr ibn Xalafgacha tushib eshitdi. Undan Abu Dovud «Sunan»ida, Abu Bakr ibn Abu Osim, Muhammad ibn Yahyo ibn Manda, Jaʼfar al-Firyobiy, Muhammad ibn al-Hasan ibn al-Muhallab, Muhammadning ukasi Abdurrahmon ibn Yahyo ibn Manda, Ahmad ibn Mahmud ibn Sabih va asbahonliklardan koʻp kishilar rivoyat qildilar; ularning eng oxiri vafot etgani muammar Abu Muhammad ibn Foris — hofiz Abu Nuaymning shayxi. Oʻzi aytadi: «Bir ming yetti yuz shayxdan yozdim; tasniflarimga uch yuz oʻntasini kiritdim, qolganini qoldirdim. Bir million besh yuz ming hadis yozdim, shundan besh yuz ming hadisni tafsirlar, ahkom va favoidda oldim». Yana: «Hadisni oʻn ikki yoshimda yoza boshlaganman», «Oʻn sakkiz yoshimda hifz bilan tilga olindim va meni “Ruvayziyul-hofiz” deb atashdi», degan. Humayd ibn ar-Rabiʼ aytadi: «Abu Masʼud Misrga keldi va chalqancha yotib bizga: “Misr ahlining hadisini olinglar”, dedi-da, ularni koʻrmasidan burun bizga shayxma-shayx oʻqib bera boshladi». Ahmad ibn Hanbal uning huzurida hofizlar bilan muzokara qilgan va uni oldinga surar edi; Abu Bakr al-Asram Ahmaddan: «Osmon ostida Rasululloh ﷺ ning xabarlarini Abu Masʼud ar-Roziydan koʻra yaxshiroq yod bilgan kishi yoʻq», deganini eshitgan. Ahmad ibn Dallavayhga esa u: «Bugun men Rasululloh ﷺ ning musnadlarini undan koʻra yaxshiroq biladigan qora sochli kishini tanimayman», degan. Abu Aruba al-Harroniy: «Abu Masʼud al-Asbahoniy hifzda Abu Bakr ibn Abu Shaybaning, sabtlikda Ahmad ibn Sulaymon ar-Ruhoviyning qatorida», deydi. Ibn Adiy: «Abu Masʼud ar-Roziyning munkar rivoyatini bilmayman, u rostgoʻylik va hifz ahlidan», degan. Aytilishicha, u Asbahonga birinchi marta kelganida qoʻlida kitob yoʻq edi va yoddan bir necha ming hadis imlo qildi; kitoblari yetib kelib solishtirilganda, sanoqli oʻrindan boshqa joyda farq chiqmadi. Aqidasi haqida: «Abu Bakr va Umarning muhabbatida oʻldirilishimni orzu qilaman», degan. Uning tasniflaridan biri «al-Ahodis al-afrod» kitobidir. U ikki yuz ellik sakkiz (258 h.) yilning shaʼbon oyida, sakson yoshga yaqinlashganida vafot etdi; Ibn Foris uni ikki yuz ellik yetti (257 h.) yilda vafot etgan degan, ammo Zahabiy: «Sakkiz — sahihroq», deydi.Аҳмад ибн ал-Фурот ибн Холид — шайх, имом, катта ҳофиз, ҳужжат, Асбаҳон муҳаддиси Абу Масъуд аз-Заббий ар-Розий, Асбаҳонда турғун бўлган. У бир юз саксон нечанчи йилда, Ҳорун ар-Рашид халифалиги даврида туғилган. Ёшлигиданоқ илм талаб қилди ва соқоли чиқмаган йигит чоғидаёқ ҳофизлар қаторида саналди; Ироқ, Шом, Ҳижоз ва Яманга сафар қилиб, катта шайхларга етишди. У Абдуллоҳ ибн Нумайр, Абу Усома, Ҳусайн ибн Али ал-Жуъфий, Абу Довуд ал-Ҳафарий, Язид ибн Ҳорун, Абу Довуд ат-Таёлисий, Яҳё ибн Одам, Жаъфар ибн Авн, Яъло ибн Убайд ва унинг акаси Муҳаммад ибн Убайд, Азҳар ибн Саъд ас-Симмон, Абу Омир ал-Ақадий, Абдурраззоқ ибн Ҳаммом, Шабобат ибн Саввор, Ибн Абу Фудайк, Абу Аҳмад аз-Зубайрий, Абу Бакр ал-Ҳанафий, Ваҳб ибн Жарир, Муҳаммад ибн Юсуф ал-Фирёбий, Муаммал ибн Исмоил, Убайдуллоҳ ибн Мусо, Абу Нуайм, Аффон, Абу Солиҳ ал-Котиб, Муҳаммад ибн Исо ибн ат-Таббў, Абу Жаъфар ан-Нуфайлий, Абул-Ямон, Абу Абдурраҳмон ал-Муқрий, Ҳайсам ибн Жамил, Абул-Валид, Муслим ибн Иброҳим ва кўплардан, ҳатто Абу Бакр ибн Абу Шайба, Муҳаммад ибн Ҳумайд ва Бакр ибн Халафгача тушиб эшитди. Ундан Абу Довуд «Сунан»ида, Абу Бакр ибн Абу Осим, Муҳаммад ибн Яҳё ибн Манда, Жаъфар ал-Фирёбий, Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ибн ал-Муҳаллаб, Муҳаммаднинг укаси Абдурраҳмон ибн Яҳё ибн Манда, Аҳмад ибн Маҳмуд ибн Сабиҳ ва асбаҳонликлардан кўп кишилар ривоят қилдилар; уларнинг энг охири вафот этгани муаммар Абу Муҳаммад ибн Форис — ҳофиз Абу Нуаймнинг шайхи. Ўзи айтади: «Бир минг етти юз шайхдан ёздим; таснифларимга уч юз ўнтасини киритдим, қолганини қолдирдим. Бир миллион беш юз минг ҳадис ёздим, шундан беш юз минг ҳадисни тафсирлар, аҳком ва фавоидда олдим». Яна: «Ҳадисни ўн икки ёшимда ёза бошлаганман», «Ўн саккиз ёшимда ҳифз билан тилга олиндим ва мени “Рувайзиюл-ҳофиз” деб аташди», деган. Ҳумайд ибн ар-Рабиъ айтади: «Абу Масъуд Мисрга келди ва чалқанча ётиб бизга: “Миср аҳлининг ҳадисини олинглар”, деди-да, уларни кўрмасидан бурун бизга шайхма-шайх ўқиб бера бошлади». Аҳмад ибн Ҳанбал унинг ҳузурида ҳофизлар билан музокара қилган ва уни олдинга сурар эди; Абу Бакр ал-Асрам Аҳмаддан: «Осмон остида Расулуллоҳ ﷺ нинг хабарларини Абу Масъуд ар-Розийдан кўра яхшироқ ёд билган киши йўқ», деганини эшитган. Аҳмад ибн Даллавайҳга эса у: «Бугун мен Расулуллоҳ ﷺ нинг муснадларини ундан кўра яхшироқ биладиган қора сочли кишини танимайман», деган. Абу Аруба ал-Ҳарроний: «Абу Масъуд ал-Асбаҳоний ҳифзда Абу Бакр ибн Абу Шайбанинг, сабтликда Аҳмад ибн Сулаймон ар-Руҳовийнинг қаторида», дейди. Ибн Адий: «Абу Масъуд ар-Розийнинг мункар ривоятини билмайман, у ростгўйлик ва ҳифз аҳлидан», деган. Айтилишича, у Асбаҳонга биринчи марта келганида қўлида китоб йўқ эди ва ёддан бир неча минг ҳадис имло қилди; китоблари етиб келиб солиштирилганда, саноқли ўриндан бошқа жойда фарқ чиқмади. Ақидаси ҳақида: «Абу Бакр ва Умарнинг муҳаббатида ўлдирилишимни орзу қиламан», деган. Унинг таснифларидан бири «ал-Аҳодис ал-афрод» китобидир. У икки юз эллик саккиз (258 ҳ.) йилнинг шаъбон ойида, саксон ёшга яқинлашганида вафот этди; Ибн Форис уни икки юз эллик етти (257 ҳ.) йилда вафот этган деган, аммо Заҳабий: «Саккиз — саҳиҳроқ», дейди.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 16, b. 480Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 16, б. 480