Ahmad ibn Yaʼqub al-Hoshimiy al-Hindiy, soʻng al-Yamaniy

Mohir hakim va tabib sayyid. Zabid shahriga kelganida amir Saʼid al-Mujazzabiy uni maqtab Imom al-Mahdiy al-Abbosga maktub yozgan; imom uni chaqirtirgan va u hajdan Zabidga qaytib, bir ming bir yuz yetmish birinchi yilda faqirlar kiyimida Sanʼoga yetib kelgan. Tabobatni bilishi Allohning unga inʼomi edi: oʻzi aytishicha, shayxlaridan biri unga yakshanba va chorshanba kunlari uchun «futuh» duo qilgan va u shu ikki kunda dorini deyarli xato qilmasdi. Al-Mahdiy al-Abbos uning axloqini kuzatib, uni solihlik, iffat va shoshqaloqliksizlik maqomida koʻrgach, oʻziga yaqin qilgan, bemorlar va dardmandlarga yuborgan va uning ishini odamlarga maqtagan, shu bilan xaloyiq undan foyda koʻrgan. Hech kimga yer yuzida bir zarra narsaga egaman deb iqror boʻlmas, «hammasi Allohniki» der, hech kimni boshqasidan afzal koʻrmas va «odamlarning hammasi Allohning bandalari» der edi. Soʻzlaridan: «Zarar shuki, ruh koʻtarilib, ogʻriq keladi-yu, Allohning zikri bilan aralashmaydi». Zikri koʻp edi; Imom al-Mahdiy chaqirsa, odamlar podshohlar huzuriga kirishda qilganidek koʻrinishini tuzatish bilan ovora boʻlmasdi. Jahhof naql qiladi: oʻgʻli Aliy ibn Ahmad menga aytdiki, u oʻziga kelgan narsani xuddi boshqa birov koʻrgandek koʻrar, unga parvo qilmasdi: al-Mahdiy al-Abbos unga nafis xitoy idishlaridan yuborgan, u ularni uyiga qoʻygan va bir necha kun oʻtmay hammasi ketgan — kim kirib biror narsaga qiziqsa, soʻrar va u berardi; hatto qahva ichadigan xitoy laganchasini ayollaridan biri boshqa birov olib qoʻymasin deb yashirib saqlar edi. Yaxshilikka intilar, zaiflarga yordamda qatʼiy edi va xalifa al-Mahdiydan faqirlar uchun koʻp mol undirib berardi. Imomda bir kuni mizoj oʻzgarishi va tabiat qoʻzgʻalishi yuz berib, uni chaqirtirgan; u tomirini ushlab koʻrib, sogʻlom topgan va: «Bu kasallik mol yigʻishdan darak beradi, davosi esa muhtojlarga sarflashdir», degan; imom sadaqaga mol berganida mizoji tekislanib, tabiati meʼyoriga qaytgan. Al-Mahdiyning huzuriga jinoyat ahlidan bir kishi olib kelinib, odamlar uni imom uyining eshigida oʻrab olishganda, tarjima sohibi: «Buni koʻryapsizmi?» degan; al-Mahdiy «ha» deganda: «Allohdan qoʻrq, qiyomat kuni sen ham shunday keltirilishingdan qoʻrqaman», degan; al-Mahdiy undan boshqa hech kim bilan hashamatni tashlamas edi. Bir gal al-Mahdiy unga gʻazab qilgan, u esa ketib, safarga hozirlik koʻra boshlagan; imom «senga nima boʻldi?» deb odam yuborganida: «Men hind kishisiman, yurti begona; meni hech narsa tamaʼga solmaydi; sendan menda bir choʻri bor, uni ol, menga kerak emas», degan; shunda imom uni toʻxtatib, koʻnglini koʻtargan. Umrining oxirida tabobat, din va boshqa kitoblarni toʻplash hamda koʻchirish bilan mashgʻul boʻlgan, soʻng mol-mulk sotib olishda kengaygan. Hakim Ismoil al-Ajamiy va hakim Husayn Fathulloh unga hasad qilib, uni sinaganlar, lekin ikkalasi ham undan ustun kela olmagan. Sanʼoda rajab oyining yigirma beshinchi kuni vafot etgan. Oʻn ikki oʻgʻil-qizi bor: ular orasida eng kattasi Aliy, yana Abdurrahmon, Abdulloh, Abdurrahim va Abdulkarim; baʼzilar eng kattasi solih va zohid kishilardan boʻlgan al-Qosim ibn Ahmad edi, deyishadi. Rivoyat qilinishicha, tomir ushlashda deyarli xato qilmasdi, lekin oʻlim yetganida oʻz tomirini anglay olmay, uni bilishda odamlarning eng nodoniga aylangan. Beva-bechora va zaiflar kelib, uni istagan joylariga olib ketishardi; baʼzan xalifaning chopari kelsa ham, ularning hojatini bitirmaguncha javob bermasdi.Моҳир ҳаким ва табиб саййид. Забид шаҳрига келганида амир Саъид ал-Мужаззабий уни мақтаб Имом ал-Маҳдий ал-Аббосга мактуб ёзган; имом уни чақиртирган ва у ҳаждан Забидга қайтиб, бир минг бир юз етмиш биринчи йилда фақирлар кийимида Санъога етиб келган. Табобатни билиши Аллоҳнинг унга инъоми эди: ўзи айтишича, шайхларидан бири унга якшанба ва чоршанба кунлари учун «футуҳ» дуо қилган ва у шу икки кунда дорини деярли хато қилмасди. Ал-Маҳдий ал-Аббос унинг ахлоқини кузатиб, уни солиҳлик, иффат ва шошқалоқликсизлик мақомида кўргач, ўзига яқин қилган, беморлар ва дардмандларга юборган ва унинг ишини одамларга мақтаган, шу билан халойиқ ундан фойда кўрган. Ҳеч кимга ер юзида бир зарра нарсага эгаман деб иқрор бўлмас, «ҳаммаси Аллоҳники» дер, ҳеч кимни бошқасидан афзал кўрмас ва «одамларнинг ҳаммаси Аллоҳнинг бандалари» дер эди. Сўзларидан: «Зарар шуки, руҳ кўтарилиб, оғриқ келади-ю, Аллоҳнинг зикри билан аралашмайди». Зикри кўп эди; Имом ал-Маҳдий чақирса, одамлар подшоҳлар ҳузурига киришда қилганидек кўринишини тузатиш билан овора бўлмасди. Жаҳҳоф нақл қилади: ўғли Алий ибн Аҳмад менга айтдики, у ўзига келган нарсани худди бошқа биров кўргандек кўрар, унга парво қилмасди: ал-Маҳдий ал-Аббос унга нафис хитой идишларидан юборган, у уларни уйига қўйган ва бир неча кун ўтмай ҳаммаси кетган — ким кириб бирор нарсага қизиқса, сўрар ва у берарди; ҳатто қаҳва ичадиган хитой лаганчасини аёлларидан бири бошқа биров олиб қўймасин деб яшириб сақлар эди. Яхшиликка интилар, заифларга ёрдамда қатъий эди ва халифа ал-Маҳдийдан фақирлар учун кўп мол ундириб берарди. Имомда бир куни мизож ўзгариши ва табиат қўзғалиши юз бериб, уни чақиртирган; у томирини ушлаб кўриб, соғлом топган ва: «Бу касаллик мол йиғишдан дарак беради, давоси эса муҳтожларга сарфлашдир», деган; имом садақага мол берганида мизожи текисланиб, табиати меъёрига қайтган. Ал-Маҳдийнинг ҳузурига жиноят аҳлидан бир киши олиб келиниб, одамлар уни имом уйининг эшигида ўраб олишганда, таржима соҳиби: «Буни кўряпсизми?» деган; ал-Маҳдий «ҳа» деганда: «Аллоҳдан қўрқ, қиёмат куни сен ҳам шундай келтирилишингдан қўрқаман», деган; ал-Маҳдий ундан бошқа ҳеч ким билан ҳашаматни ташламас эди. Бир гал ал-Маҳдий унга ғазаб қилган, у эса кетиб, сафарга ҳозирлик кўра бошлаган; имом «сенга нима бўлди?» деб одам юборганида: «Мен ҳинд кишисиман, юрти бегона; мени ҳеч нарса тамаъга солмайди; сендан менда бир чўри бор, уни ол, менга керак эмас», деган; шунда имом уни тўхтатиб, кўнглини кўтарган. Умрининг охирида табобат, дин ва бошқа китобларни тўплаш ҳамда кўчириш билан машғул бўлган, сўнг мол-мулк сотиб олишда кенгайган. Ҳаким Исмоил ал-Ажамий ва ҳаким Ҳусайн Фатҳуллоҳ унга ҳасад қилиб, уни синаганлар, лекин иккаласи ҳам ундан устун кела олмаган. Санъода ражаб ойининг йигирма бешинчи куни вафот этган. Ўн икки ўғил-қизи бор: улар орасида энг каттаси Алий, яна Абдурраҳмон, Абдуллоҳ, Абдурраҳим ва Абдулкарим; баъзилар энг каттаси солиҳ ва зоҳид кишилардан бўлган ал-Қосим ибн Аҳмад эди, дейишади. Ривоят қилинишича, томир ушлашда деярли хато қилмасди, лекин ўлим етганида ўз томирини англай олмай, уни билишда одамларнинг энг нодонига айланган. Бева-бечора ва заифлар келиб, уни истаган жойларига олиб кетишарди; баъзан халифанинг чопари келса ҳам, уларнинг ҳожатини битирмагунча жавоб бермасди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 964Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 964