Ahmad Zakiy ibn Ibrohim ibn Abdulloh (Shayx ul-uruba)

Misrlik adib va tadqiqotchi, yirik yozuvchilardan. Iskandariyada tugʻilib, Qohiradagi idora va huquq maktabini tamomlagan; fransuzchani puxta bilgan, inglizcha va italyanchani tushungan, lotinchadan ham xabari bor edi. Nozirlar majlisiga tarjimon, soʻng ikkinchi kotib, keyin bosh kotib etib tayinlangan va «posho» unvoniga sazovor boʻlgan. Sharqshunos olimlar bilan aloqa bogʻlab, ularning anjumanlarida Misr vakili boʻlgan. Arab kitoblarini tiklash gʻoyasini koʻtargan va Misr hukumati u tuzatib, koʻrib chiqqan bir necha qoʻlyozmani bosib chiqargan. Barcha arab yurtlaridagi arab arboblari bilan mustahkam aloqa oʻrnatgani uchun «Shayx ul-uruba» deb atalgan va oʻz uyini «Bayt ul-uruba» deb nomlagan; oʻn mingga yaqin kitobdan iborat kutubxona toʻplab vaqf qilgan, u vafotidan keyin Misr Dor ul-kutubiga koʻchirilgan. Muallif undan aslini soʻraganida: «Arabman, Akkadagi Najjor xonadonidan», degan. Amir Shakib Arslon uni tavsiflab: «U Sharqning mudrash pallasidagi uygʻoqlik, islom olamining gʻaflatidagi ilohiy tuhfa, oʻsha soʻngan muhit oʻrtasidagi hayot edi», degan. Qohirada vafot etgan va Jizada oʻzi tayyorlab qoʻygan qabrga dafn etilgan. Kitoblaridan: «as-Safar ila-l-muʼtamar», «Mavsuot al-ulum al-arabiyya» risolasi, «Asror at-tarjama», «Qomus al-jugʻrofiya al-qadima», «ad-Dunyo fi Boris», «Zayl al-Agʻoniy» (qoʻlyozma); fransuzchadan «Misr va-l-jugʻrofiya», «at-Taʼlim fi Misr», «Arbaata ashara yavman suadoʼ fi xilofat al-amir Abdurahmon an-Nosir»ni tarjima qilgan; yana «Natoij al-ifhom fi taqvim al-arab qabl al-islom», «ar-Riqq fi-l-islom», «Tarix al-mashriq», «Qubayl al-iʼdom» va «Ajoib al-asfor fi aʼmoq al-bihor» asarlari hamda arabcha va fransuzcha koʻplab risola va maqolalari bor. Mutolaa chogʻida turli mavzularda — adab, tarojim, tarix va jugʻrofiyada — harflar boʻyicha tartiblangan kartotekalar tuzar edi; ular hanuz «Bayt ul-uruba»da saqlanadi.Мисрлик адиб ва тадқиқотчи, йирик ёзувчилардан. Искандарияда туғилиб, Қоҳирадаги идора ва ҳуқуқ мактабини тамомлаган; франсузчани пухта билган, инглизча ва италянчани тушунган, лотинчадан ҳам хабари бор эди. Нозирлар мажлисига таржимон, сўнг иккинчи котиб, кейин бош котиб этиб тайинланган ва «пошо» унвонига сазовор бўлган. Шарқшунос олимлар билан алоқа боғлаб, уларнинг анжуманларида Миср вакили бўлган. Араб китобларини тиклаш ғоясини кўтарган ва Миср ҳукумати у тузатиб, кўриб чиққан бир неча қўлёзмани босиб чиқарган. Барча араб юртларидаги араб арбоблари билан мустаҳкам алоқа ўрнатгани учун «Шайх ул-уруба» деб аталган ва ўз уйини «Байт ул-уруба» деб номлаган; ўн мингга яқин китобдан иборат кутубхона тўплаб вақф қилган, у вафотидан кейин Миср Дор ул-кутубига кўчирилган. Муаллиф ундан аслини сўраганида: «Арабман, Аккадаги Нажжор хонадонидан», деган. Амир Шакиб Арслон уни тавсифлаб: «У Шарқнинг мудраш палласидаги уйғоқлик, ислом оламининг ғафлатидаги илоҳий туҳфа, ўша сўнган муҳит ўртасидаги ҳаёт эди», деган. Қоҳирада вафот этган ва Жизада ўзи тайёрлаб қўйган қабрга дафн этилган. Китобларидан: «ас-Сафар ила-л-муътамар», «Мавсуот ал-улум ал-арабийя» рисоласи, «Асрор ат-таржама», «Қомус ал-жуғрофия ал-қадима», «ад-Дунё фи Борис», «Зайл ал-Ағоний» (қўлёзма); франсузчадан «Миср ва-л-жуғрофия», «ат-Таълим фи Миср», «Арбаата ашара явман суадў фи хилофат ал-амир Абдураҳмон ан-Носир»ни таржима қилган; яна «Натоиж ал-ифҳом фи тақвим ал-араб қабл ал-ислом», «ар-Риққ фи-л-ислом», «Тарих ал-машриқ», «Қубайл ал-иъдом» ва «Ажоиб ал-асфор фи аъмоқ ал-биҳор» асарлари ҳамда арабча ва франсузча кўплаб рисола ва мақолалари бор. Мутолаа чоғида турли мавзуларда — адаб, тарожим, тарих ва жуғрофияда — ҳарфлар бўйича тартибланган картотекалар тузар эди; улар ҳануз «Байт ул-уруба»да сақланади.

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 1, b. 126Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 1, б. 126