Ahnaf ibn Qays
Tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Ahnaf ibn Qays ibn Muoviya ibn Husayn — ulugʻ amir, nabil olim, Abu Bahr at-Tamimiy; hilmi va sarvarligi maqol boʻlib ketgan kishilardan. Ismi Zahhok, bir qavlda Soxr; oyoqlarining qiyshiqligi — hanaf sababli Ahnaf laqabi bilan mashhur boʻlgan. U Tamimning sayyidi edi. Paygʻambar ﷺ hayotlarida musulmon boʻlgan, ammo koʻrishmagan; Umarning huzuriga vakil boʻlib borgan. U Umar, Ali, Abu Zarr, Abbos, Ibn Masʼud, Usmon ibn Affon va boshqa bir necha kishidan hadis aytgan; undan Amr ibn Jovon, Hasan Basriy, Urva ibn az-Zubayr, Talq ibn Habib, Abdulloh ibn Amiyra, Yazid ibn ash-Shixxir, Xulayd al-Asariy va boshqalar rivoyat qilishgan. Rivoyati oz. Siffin kuni Alining lashkarboshilaridan edi. Ibn Saʼd: «Ishonchli, omonatli, hadisi kam edi; Musʼab ibn az-Zubayrning doʻsti edi, uning huzuriga Kufaga borgan va oʻsha yerda vafot etgan», degan. Hasan Basriy Ahnafdan naql qiladi: «Usmon zamonida Baytni tavof qilayotgan edim, Bani Lays qabilasidan bir kishi qoʻlimdan ushlab: “Senga xushxabar beraymi?” dedi. “Ha”, dedim. U: “Rasululloh ﷺ meni qavming Bani Saʼdga Islomga daʼvat qilib yuborganini eslaysanmi? Sen: “U yaxshilikka chaqiryapti, men faqat yaxshi soʻz eshitdim”, degan eding. Buni Paygʻambar ﷺ ga aytsam: “Allohim, Ahnafni magʻfirat qil”, dedilar”, dedi». Ahnaf: «Menga bundan koʻra umidliroq narsa yoʻq», der edi. Urva rivoyatida u Tustar fathi xabari bilan Umarning huzuriga kelgani va Umar uni bir yil oʻz yonida saqlab, kechayu kunduz kuzatgani, soʻng: «Ey Ahnaf, seni nega yonimda ushlab turganimni bilasanmi? Rasululloh ﷺ bizni har bir bilimdon munofiqdan ogohlantirgan edi, sen ulardan boʻlishingdan qoʻrqdim; endi Allohga hamd ayt», degani keltiriladi. Ajliy uni: «Basralik, ishonchli, qavmining sayyidi; koʻzi ojiz, oyogʻi qiyshiq, past boʻyli, kosaj edi», deb taʼriflaydi. Ahnaf Umarning huzurida Basra ahli nomidan soʻzlagan mashhur nutqi bilan uni hayratga solgan va Umar: «Shunday boʻlishga ojizlik qildingizmi? Vallohi, sayyid — shu», degan. Xalifa aytishicha, Ibn Omir Xurosonga yurganda muqaddima lashkariga Ahnaf boshliq edi; Hirot ahlini yenggan, keyin toʻrt ming kishi bilan Tuqonshoh qoʻshinini sindirgan. Aytilishicha, Balxga borib, ular bilan toʻrt yuz ming evaziga sulh tuzgan, soʻng Xorazmga borgan-u, uni ololmay qaytgan. Ibn Ishoq naqlicha, Ibn Omir umraga chiqib, Xurosonga Ahnafni qoldirgan; xuroson ahli Marvda katta qoʻshin toʻplaganida Ahnaf ularni yenggan. Uning hilmi haqida: «Bani Tamim Ahnafning hilmi bilan qirq yil yashadi», deyilgan. Xolid ibn Safvon: «Ahnaf sharafdan qochar, sharaf esa uning ketidan borar edi», degan. Undan: «Seni nima bilan sayyid qildilar?» deb soʻralganda: «Odamlar suvni ayblasa, men uni ichmasdim», degan. Roʻza uni zaiflashtirishini aytishganda: «Men buni uzoq safar uchun tayyorlayapman», degan. Kechalari koʻp namoz oʻqir, barmogʻini chirogʻ ustiga qoʻyib: «Ey Ahnaf, falon kuni falon ishni qilishga seni nima undadi?» der edi. Muoviyaning majlisida jim oʻtirgani soʻralganda: «Yolgʻon aytsam Allohdan, rost aytsam sizlardan qoʻrqaman», degan.Аҳнаф ибн Қайс ибн Муовия ибн Ҳусайн — улуғ амир, набил олим, Абу Баҳр ат-Тамимий; ҳилми ва сарварлиги мақол бўлиб кетган кишилардан. Исми Заҳҳок, бир қавлда Сохр; оёқларининг қийшиқлиги — ҳанаф сабабли Аҳнаф лақаби билан машҳур бўлган. У Тамимнинг саййиди эди. Пайғамбар ﷺ ҳаётларида мусулмон бўлган, аммо кўришмаган; Умарнинг ҳузурига вакил бўлиб борган. У Умар, Али, Абу Зарр, Аббос, Ибн Масъуд, Усмон ибн Аффон ва бошқа бир неча кишидан ҳадис айтган; ундан Амр ибн Жовон, Ҳасан Басрий, Урва ибн аз-Зубайр, Талқ ибн Ҳабиб, Абдуллоҳ ибн Амийра, Язид ибн аш-Шиххир, Хулайд ал-Асарий ва бошқалар ривоят қилишган. Ривояти оз. Сиффин куни Алининг лашкарбошиларидан эди. Ибн Саъд: «Ишончли, омонатли, ҳадиси кам эди; Мусъаб ибн аз-Зубайрнинг дўсти эди, унинг ҳузурига Куфага борган ва ўша ерда вафот этган», деган. Ҳасан Басрий Аҳнафдан нақл қилади: «Усмон замонида Байтни тавоф қилаётган эдим, Бани Лайс қабиласидан бир киши қўлимдан ушлаб: “Сенга хушхабар берайми?” деди. “Ҳа”, дедим. У: “Расулуллоҳ ﷺ мени қавминг Бани Саъдга Исломга даъват қилиб юборганини эслайсанми? Сен: “У яхшиликка чақиряпти, мен фақат яхши сўз эшитдим”, деган эдинг. Буни Пайғамбар ﷺ га айцам: “Аллоҳим, Аҳнафни мағфират қил”, дедилар”, деди». Аҳнаф: «Менга бундан кўра умидлироқ нарса йўқ», дер эди. Урва ривоятида у Тустар фатҳи хабари билан Умарнинг ҳузурига келгани ва Умар уни бир йил ўз ёнида сақлаб, кечаю кундуз кузатгани, сўнг: «Эй Аҳнаф, сени нега ёнимда ушлаб турганимни биласанми? Расулуллоҳ ﷺ бизни ҳар бир билимдон мунофиқдан огоҳлантирган эди, сен улардан бўлишингдан қўрқдим; энди Аллоҳга ҳамд айт», дегани келтирилади. Ажлий уни: «Басралик, ишончли, қавмининг саййиди; кўзи ожиз, оёғи қийшиқ, паст бўйли, косаж эди», деб таърифлайди. Аҳнаф Умарнинг ҳузурида Басра аҳли номидан сўзлаган машҳур нутқи билан уни ҳайратга солган ва Умар: «Шундай бўлишга ожизлик қилдингизми? Валлоҳи, саййид — шу», деган. Халифа айтишича, Ибн Омир Хуросонга юрганда муқаддима лашкарига Аҳнаф бошлиқ эди; Ҳирот аҳлини енгган, кейин тўрт минг киши билан Туқоншоҳ қўшинини синдирган. Айтилишича, Балхга бориб, улар билан тўрт юз минг эвазига сулҳ тузган, сўнг Хоразмга борган-у, уни ололмай қайтган. Ибн Исҳоқ нақлича, Ибн Омир умрага чиқиб, Хуросонга Аҳнафни қолдирган; хуросон аҳли Марвда катта қўшин тўплаганида Аҳнаф уларни енгган. Унинг ҳилми ҳақида: «Бани Тамим Аҳнафнинг ҳилми билан қирқ йил яшади», дейилган. Холид ибн Сафвон: «Аҳнаф шарафдан қочар, шараф эса унинг кетидан борар эди», деган. Ундан: «Сени нима билан саййид қилдилар?» деб сўралганда: «Одамлар сувни айбласа, мен уни ичмасдим», деган. Рўза уни заифлаштиришини айтишганда: «Мен буни узоқ сафар учун тайёрлаяпман», деган. Кечалари кўп намоз ўқир, бармоғини чироғ устига қўйиб: «Эй Аҳнаф, фалон куни фалон ишни қилишга сени нима ундади?» дер эди. Муовиянинг мажлисида жим ўтиргани сўралганда: «Ёлғон айцам Аллоҳдан, рост айцам сизлардан қўрқаман», деган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 8, b. 86Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 8, б. 86
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Marvarrudni fath etgan shu kishidir, Hasan Basriy bilan Ibn Sirin uning qoʻshinida edi; Samarqand va boshqa yurtlarni ham u ochgan deyiladi. Ziyod ibn Abihi u haqda: «Ahnaf ulugʻlik va sharafda shunday darajaga yetdiki, endi unga voliylik naf bermaydi, azl esa zarar qilmaydi; u yomonlikdan qochadi, yomonlik esa uning ortidan quvadi», der edi. Hilm nima deb soʻralganda: «Sabr bilan qoʻshilgan xorlik», dedi; xalq bosiqligiga hayron qolsa: «Vallohi, men ham ular sezganini sezaman, lekin sabrliman», der edi. Yana: «Yaxshiligingni zikrini oʻldirib tirilt», va: «Ikki marta siydik yoʻlidan oʻtgan kishi qanday kibr qilishiga hayronman», degan. Muoviya huzurida Iroq boshliqlari Ubaydulloh ibn Ziyodni maqtaganda u jim turdi va faqat: «Agar ahli baytingdan birini qoʻymoqchi boʻlsang, ularning ichida Ubaydullohdek hazm egasi yoʻq», deb aytdi; shundan keyin Ibn Ziyod huzurida uning martabasi juda koʻtarildi. Muoviya uni: «Siffin kuni bizga qilich yalangʻochlagan sen emasmiding?» deb koyiganda: «Ey Muoviya, oʻtganni yuzimizga solma va ishlarni orqasiga qaytarma; sendan nafratlangan qalblar hamon koʻksimizda, sen bilan urushgan qilichlar hamon yelkamizda», dedi.Марваррудни фатҳ этган шу кишидир, Ҳасан Басрий билан Ибн Сирин унинг қўшинида эди; Самарқанд ва бошқа юртларни ҳам у очган дейилади. Зиёд ибн Абиҳи у ҳақда: «Аҳнаф улуғлик ва шарафда шундай даражага етдики, энди унга волийлик наф бермайди, азл эса зарар қилмайди; у ёмонликдан қочади, ёмонлик эса унинг ортидан қувади», дер эди. Ҳилм нима деб сўралганда: «Сабр билан қўшилган хорлик», деди; халқ босиқлигига ҳайрон қолса: «Валлоҳи, мен ҳам улар сезганини сезаман, лекин сабрлиман», дер эди. Яна: «Яхшилигингни зикрини ўлдириб тирилт», ва: «Икки марта сийдик йўлидан ўтган киши қандай кибр қилишига ҳайронман», деган. Муовия ҳузурида Ироқ бошлиқлари Убайдуллоҳ ибн Зиёдни мақтаганда у жим турди ва фақат: «Агар аҳли байтингдан бирини қўймоқчи бўлсанг, уларнинг ичида Убайдуллоҳдек ҳазм эгаси йўқ», деб айтди; шундан кейин Ибн Зиёд ҳузурида унинг мартабаси жуда кўтарилди. Муовия уни: «Сиффин куни бизга қилич яланғочлаган сен эмасмидинг?» деб койиганда: «Эй Муовия, ўтганни юзимизга солма ва ишларни орқасига қайтарма; сендан нафратланган қалблар ҳамон кўксимизда, сен билан урушган қиличлар ҳамон елкамизда», деди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4312Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4312