al-Hasan al-Basriy
Tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
U al-Hasan ibn Abul Hasan Yasor, Abu Saʼid, Zayd ibn Sobit al-Ansoriyning mavlosi; Abul Yasar Kaʼb ibn Amr as-Salamiyning mavlosi ham deyiladi — buni Abdussalom ibn Mutahhar Gʻozira ibn Qarhad al-Avfiydan naql qilgan. Onasi esa Ummul moʻʼminin Ummu Salama al-Maxzumiyaning choʻrisi edi; Jamil ibn Qutbaning mavlosi, degan qavl ham bor. Otasi Yasor Maysondan asir qilib keltirilgan; Madinada yashab, ozod boʻlib, Umar xalifaligida uylandi va Hasan Umar xalifaligining oxirgi ikki yilida shu yerda tugʻildi; onasining ismi Xayra edi. Soʻng Hasan Vodil Quroda oʻsdi, Usmon bilan jumʼada hozir boʻlib, xutbasini eshitdi va Dor kunida — oʻn toʻrt yoshida — guvoh boʻldi. Zahabiy uning nasabi haqidagi baʼzi qavllarni «shozz» deb rad etadi. Muhammad ibn Sallom naql qiladi: Ummu Salama Hasanning onasini yumushga yuborganida chaqaloq yigʻlar, Ummu Salama uni koʻksi bilan tinchitib, Rasululloh ﷺ ning ashoblariga olib chiqar, ular unga duo qilardilar; uni Umar oldiga chiqardi, u ham duo qilib: «Allohim, uni dinda faqih qil va odamlarga suyukli qil», dedi. Zahabiy bu rivoyatning sanadi mursal ekanini aytadi. Yana Ummu Salamaning koʻkragidan sut kelib, uni bir necha bor emizgani ham rivoyat qilinadi. Muʼtamir ibn Sulaymon otasidan naql qiladi: «Hasan Basra ahlining shayxidir». U Usmon, Talha va boshqa kattalarni koʻrgan. Imron ibn Husayn, Mugʻira ibn Shuʼba, Abdurrahmon ibn Samura, Samura ibn Jundab, Abu Barza as-Saqafiy, Nuʼmon ibn Bashir, Jobir, Jundab al-Bajaliy, Ibn Abbos, Amr ibn Tagʻlib, Maʼqil ibn Yasor, al-Asvad ibn Sariʼ, Anas va sahobalardan koʻplaridan rivoyat qilgan; Qurʼonni Hittoon ibn Abdulloh ar-Raqoshiyga oʻqigan. Undan Ayyub, Shaybon an-Nahviy, Yunus ibn Ubayd, Ibn Avn, Humayd at-Tavil, Sobit al-Bunoniy, Molik ibn Dinor, Hishom ibn Hasson, Jarir ibn Hozim, Muborak ibn Fazola, Qurra ibn Xolid va yana koʻp jamoat rivoyat qilgan. Zahabiy uning irsoli va samoʼini batafsil koʻrsatadi: Yahyo ibn Maʼinning aytishicha, u Ali va Ummu Salamadan, Abu Muso, Ibn Sariʼ, Abdulloh ibn Amr, Amr ibn Tagʻlib, Imron, Abu Barza, Usoma ibn Zayd, Ibn Abbos, Uqba ibn Omir, Abu Saʼlaba, Abu Bakra, Abu Hurayra, Jobir va Abu Saʼiddan eshitmagan, ulardan mursal rivoyat qilgan. Buxoriy: «Hasanning Dagʻfaldan eshitgani maʼlum emas», degan. «Yetmish badrlik kishining etagini tutdim», degan soʻz haqida Ibn al-Madiniy: «Bu botil; men ulardan rivoyat qilinganlarni sanadim, ellikka ham yetmadi», degan. Qatoda esa: «Hasan biror badrlik bilan hadisni yuzma-yuz gaplashmagan», deydi. Usmonning oxirgi kunlari, xutbasi va odamlarning tosh otishgani haqida u koʻrgan holatlarini bir necha yoʻldan rivoyat qiladi.У ал-Ҳасан ибн Абул Ҳасан Ясор, Абу Саъид, Зайд ибн Собит ал-Ансорийнинг мавлоси; Абул Ясар Каъб ибн Амр ас-Саламийнинг мавлоси ҳам дейилади — буни Абдуссалом ибн Мутаҳҳар Ғозира ибн Қарҳад ал-Авфийдан нақл қилган. Онаси эса Уммул мўъминин Умму Салама ал-Махзумиянинг чўриси эди; Жамил ибн Қутбанинг мавлоси, деган қавл ҳам бор. Отаси Ясор Майсондан асир қилиб келтирилган; Мадинада яшаб, озод бўлиб, Умар халифалигида уйланди ва Ҳасан Умар халифалигининг охирги икки йилида шу ерда туғилди; онасининг исми Хайра эди. Сўнг Ҳасан Водил Қурода ўсди, Усмон билан жумъада ҳозир бўлиб, хутбасини эшитди ва Дор кунида — ўн тўрт ёшида — гувоҳ бўлди. Заҳабий унинг насаби ҳақидаги баъзи қавлларни «шозз» деб рад этади. Муҳаммад ибн Саллом нақл қилади: Умму Салама Ҳасаннинг онасини юмушга юборганида чақалоқ йиғлар, Умму Салама уни кўкси билан тинчитиб, Расулуллоҳ ﷺ нинг ашобларига олиб чиқар, улар унга дуо қилардилар; уни Умар олдига чиқарди, у ҳам дуо қилиб: «Аллоҳим, уни динда фақиҳ қил ва одамларга суюкли қил», деди. Заҳабий бу ривоятнинг санади мурсал эканини айтади. Яна Умму Саламанинг кўкрагидан сут келиб, уни бир неча бор эмизгани ҳам ривоят қилинади. Муътамир ибн Сулаймон отасидан нақл қилади: «Ҳасан Басра аҳлининг шайхидир». У Усмон, Талҳа ва бошқа катталарни кўрган. Имрон ибн Ҳусайн, Муғира ибн Шуъба, Абдурраҳмон ибн Самура, Самура ибн Жундаб, Абу Барза ас-Сақафий, Нуъмон ибн Башир, Жобир, Жундаб ал-Бажалий, Ибн Аббос, Амр ибн Тағлиб, Маъқил ибн Ясор, ал-Асвад ибн Сариъ, Анас ва саҳобалардан кўпларидан ривоят қилган; Қуръонни Ҳиттоон ибн Абдуллоҳ ар-Рақошийга ўқиган. Ундан Айюб, Шайбон ан-Наҳвий, Юнус ибн Убайд, Ибн Авн, Ҳумайд ат-Тавил, Собит ал-Буноний, Молик ибн Динор, Ҳишом ибн Ҳассон, Жарир ибн Ҳозим, Муборак ибн Фазола, Қурра ибн Холид ва яна кўп жамоат ривоят қилган. Заҳабий унинг ирсоли ва самўини батафсил кўрсатади: Яҳё ибн Маъиннинг айтишича, у Али ва Умму Саламадан, Абу Мусо, Ибн Сариъ, Абдуллоҳ ибн Амр, Амр ибн Тағлиб, Имрон, Абу Барза, Усома ибн Зайд, Ибн Аббос, Уқба ибн Омир, Абу Саълаба, Абу Бакра, Абу Ҳурайра, Жобир ва Абу Саъиддан эшитмаган, улардан мурсал ривоят қилган. Бухорий: «Ҳасаннинг Дағфалдан эшитгани маълум эмас», деган. «Етмиш бадрлик кишининг этагини тутдим», деган сўз ҳақида Ибн ал-Мадиний: «Бу ботил; мен улардан ривоят қилинганларни санадим, элликка ҳам етмади», деган. Қатода эса: «Ҳасан бирор бадрлик билан ҳадисни юзма-юз гаплашмаган», дейди. Усмоннинг охирги кунлари, хутбаси ва одамларнинг тош отишгани ҳақида у кўрган ҳолатларини бир неча йўлдан ривоят қилади.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 8, b. 563Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 8, б. 563
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Hasan ibn Abul-Hasan; otasining ismi Yasor, kunyasi Abu Saʼid, basralik; Zayd ibn Sobitning, baʼzilar aytishicha Jobir ibn Abdullohning ozod qilingan quli edi. Onasi Xayra Umm Salamaning choʻrisi boʻlib, unga xizmat qilardi; Umm Salama uni yumushga yuborganida emizikli Hasan yigʻlab qolsa, uni oʻz koʻkragi bilan ovutar, sut kelib, bola emib qolardi — odamlar Hasanga berilgan hikmat va ilmlarni Rasululloh ﷺ ga nisbat beriladigan oʻsha koʻkrakdan emgan sutning barakasidan, deb bilishardi. Kichkinaligida onasi uni sahobalar huzuriga olib chiqar, ular unga duo qilishardi; duo qilganlar orasida Umar ibn Xattob ham bor edi: «Allohim, uni dinda faqih qil va odamlarga suyukli qil», degan. Anas ibn Molikdan bir masala soʻralganda: «Buni mavlomiz Hasandan soʻranglar; u ham eshitdi, biz ham eshitdik, ammo u yodlab qoldi, biz unutdik», degan. Umar ibn Abdulaziz unga: «Dinor bilan dirhamni qanchalik yaxshi koʻrasan?» deb yozganda, «Ularni sevmayman», deb javob berdi; Umar: «Unday boʻlsa mansabni ol, adolat qilasan», deb yozdi. Uzoq gʻam-hasratda yurgan: Ibn Asbotning aytishicha, oʻttiz yil kulmagan, qirq yil hazillashmagan; sakson sakkiz yoshida, rajab oyining boshida vafot etdi — Muhammad ibn Sirin bilan orasi bir yuz kun boʻldi.Ҳасан ибн Абул-Ҳасан; отасининг исми Ясор, куняси Абу Саъид, басралик; Зайд ибн Собитнинг, баъзилар айтишича Жобир ибн Абдуллоҳнинг озод қилинган қули эди. Онаси Хайра Умм Саламанинг чўриси бўлиб, унга хизмат қиларди; Умм Салама уни юмушга юборганида эмизикли Ҳасан йиғлаб қолса, уни ўз кўкраги билан овутар, сут келиб, бола эмиб қоларди — одамлар Ҳасанга берилган ҳикмат ва илмларни Расулуллоҳ ﷺ га нисбат бериладиган ўша кўкракдан эмган сутнинг баракасидан, деб билишарди. Кичкиналигида онаси уни саҳобалар ҳузурига олиб чиқар, улар унга дуо қилишарди; дуо қилганлар орасида Умар ибн Хаттоб ҳам бор эди: «Аллоҳим, уни динда фақиҳ қил ва одамларга суюкли қил», деган. Анас ибн Моликдан бир масала сўралганда: «Буни мавломиз Ҳасандан сўранглар; у ҳам эшитди, биз ҳам эшитдик, аммо у ёдлаб қолди, биз унутдик», деган. Умар ибн Абдулазиз унга: «Динор билан дирҳамни қанчалик яхши кўрасан?» деб ёзганда, «Уларни севмайман», деб жавоб берди; Умар: «Ундай бўлса мансабни ол, адолат қиласан», деб ёзди. Узоқ ғам-ҳасратда юрган: Ибн Асботнинг айтишича, ўттиз йил кулмаган, қирқ йил ҳазиллашмаган; саксон саккиз ёшида, ражаб ойининг бошида вафот этди — Муҳаммад ибн Сирин билан ораси бир юз кун бўлди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4718Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4718