al-Hasan ibn Iso ibn Mosarjis
Muhaddis
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Imom, muhaddis, ishonchli va jalil zot Abu Ali an-Naysoburiy — Abdulloh ibn al-Muborakning mavlosi. U Abul-Ahvas Sallom ibn Sulaym, Abu Bakr ibn Ayyosh, Jarir ibn Abdulhamid, oʻz mavlosi Abdulloh ibn al-Muborak, Abdussalom ibn Harb, Suayr ibn al-Xims, Nuh ibn Abu Maryam, Abu Muoviya az-Zarir va ularning tabaqasidan hadis rivoyat qildi. Undan Muslim, Abu Dovud, vosita bilan Nasoiy, Buxoriy «Sahih»idan boshqa asarlarida, Zakariyo Xayyot as-Sunna, Abu Yaʼlo al-Mavsiliy, Abul-Qosim al-Bagʻaviy, Yahyo ibn Soid, Abul-Abbos as-Sarroj va boshqalar rivoyat qilgan; oʻzidan oldin boʻlishiga qaramay, Ahmad ibn Hanbal ham undan hadis aytgan. U nasroniylarning kattalaridan edi, soʻng islomga kirdi. Hokim al-Husayn ibn Ahmad al-Mosarjisiydan, u bobosi va boshqalardan hikoya qiladi: «Iso ibn Mosarjisning ikki oʻgʻli — Hasan va Husayn birga ot minib chiqishardi; odamlar ularning husni va kiyimlarining koʻrkamligidan hayratga tushishardi. Ikkovi islomga kirishga kelishib, Hafs ibn Abdurrahmonning oldiga borishdi. U: «Sizlar nasroniylarning eng ulugʻlaridansizlar; Ibn al-Muborak esa hajga kelmoqda. Agar uning qoʻlida islomga kirsangiz, bu musulmonlar nazdida ulugʻroq va sizlar uchun yuksakroq boʻladi — u Mashriqning shayxidir», dedi. Ular qaytib ketishdi; Husayn kasal boʻlib, nasroniy holida vafot etdi. Ibn al-Muborak kelganida esa Hasan uning qoʻlida islomga kirdi». Zahabiy bunga eʼtiroz bildiradi: «Hafsning ularga islomni kechiktirishni buyurishi uzoq — u olim kishi edi. Agar bu sahih boʻlsa, Husaynning islomni iroda qilgan, Ibn al-Muborakning kelishini kutgan holda vafot etishi unga foyda beradi». Hokim hofiz Abu Ali an-Naysoburiydan, u oʻz shayxlaridan naql qiladi: «Ibn al-Muborak bir marta Iso koʻchasining boshida tushdi; Hasan ibn Iso esa ot minib oʻtar edi va Ibn al-Muborak majlisda edi. U yigitlarning eng koʻrkam yuzlisi edi. Ibn al-Muborak u haqda soʻradi; «U nasroniy», deyishdi. Shunda: «Allohim, unga islomni ravo koʻr!» dedi — duosi ijobat boʻldi». Abul-Abbos as-Sarroj aytadi: «Bizga Abdulloh ibn al-Muborakning mavlosi Hasan ibn Iso aytib berdi — u aqlli kishi edi. Uning Bobut-Toq dagi majlisida oʻn ikki ming siyohdon sanalgan». Ibn Adiy esa uning haqida: «U Molikdan «al-Muvatto»ni rivoyat qilgan, ammo amakisidan botil narsalarni rivoyat qilgan», degan. U Makkadan qaytayotib Saʼlabiyada ikki yuz oʻttiz toʻqqizinchi yilda vafot etdi; Ahmad ibn Muhammad ibn Bakr esa «qirqinchi yilda» degan. Hokim aytadi: «al-Muammal ibn al-Hasanning ikki oʻgʻlidan: «Bobomiz oʻzi vafot etgan hajda uch yuz ming sarfladi», deganini eshitdim». Yana aytadi: «Men al-Muammalning ikki oʻgʻli bilan haj qildim; Saʼlabiyada ularning bobosi qabrini ziyorat qildik. Qabri lavhida: «Kim uyidan Alloh va Uning Rasuli tomon hijrat qilib chiqsa, soʻngra unga oʻlim yetsa, uning ajri Allohning zimmasiga tushadi» [Niso, 100] oyatini oʻqidim; keyin: «Bu — Abdulloh ibn al-Muborakning mavlosi Hasan ibn Iso ibn Mosarjisning qabri; qirqinchi yil safar oyida vafot etdi», deb yozilgan edi». Muhammad ibn al-Muammal ibn al-Hasan aytadi: «Abu Yahyo al-Bazzozning Abu Rajo al-Qoziyga: «Men Hasan ibn Iso bilan uning oʻlim vaqtida haj qilganlar orasida edim; tuyamni qoʻriqlash bilan band boʻlib, janozasida hozir boʻlolmadim. Keyin uni tushimda koʻrib: «Alloh senga nima qildi?» dedim. U: «Meni va menga janoza oʻqigan har bir kishini magʻfirat qildi», dedi. «Hamrohim yoʻqligi sababli senga janoza oʻqish menga nasib boʻlmadi-ku», desam: «Xafa boʻlma, menga rahmat soʻragan har bir kishi ham magʻfirat qilindi», dedi», deganini eshitdim». Zahabiy: «Uning zurriyoti va yaqinlari orasida muhaddislar va fozillar bor», deb qoʻshadi.Имом, муҳаддис, ишончли ва жалил зот Абу Али ан-Найсобурий — Абдуллоҳ ибн ал-Муборакнинг мавлоси. У Абул-Аҳвас Саллом ибн Сулайм, Абу Бакр ибн Айёш, Жарир ибн Абдулҳамид, ўз мавлоси Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Абдуссалом ибн Ҳарб, Суайр ибн ал-Химс, Нуҳ ибн Абу Марям, Абу Муовия аз-Зарир ва уларнинг табақасидан ҳадис ривоят қилди. Ундан Муслим, Абу Довуд, восита билан Насоий, Бухорий «Саҳиҳ»идан бошқа асарларида, Закариё Хайёт ас-Сунна, Абу Яъло ал-Мавсилий, Абул-Қосим ал-Бағавий, Яҳё ибн Соид, Абул-Аббос ас-Саррож ва бошқалар ривоят қилган; ўзидан олдин бўлишига қарамай, Аҳмад ибн Ҳанбал ҳам ундан ҳадис айтган. У насронийларнинг катталаридан эди, сўнг исломга кирди. Ҳоким ал-Ҳусайн ибн Аҳмад ал-Мосаржисийдан, у бобоси ва бошқалардан ҳикоя қилади: «Исо ибн Мосаржиснинг икки ўғли — Ҳасан ва Ҳусайн бирга от миниб чиқишарди; одамлар уларнинг ҳусни ва кийимларининг кўркамлигидан ҳайратга тушишарди. Иккови исломга киришга келишиб, Ҳафс ибн Абдурраҳмоннинг олдига боришди. У: «Сизлар насронийларнинг энг улуғларидансизлар; Ибн ал-Муборак эса ҳажга келмоқда. Агар унинг қўлида исломга кирсангиз, бу мусулмонлар наздида улуғроқ ва сизлар учун юксакроқ бўлади — у Машриқнинг шайхидир», деди. Улар қайтиб кетишди; Ҳусайн касал бўлиб, насроний ҳолида вафот этди. Ибн ал-Муборак келганида эса Ҳасан унинг қўлида исломга кирди». Заҳабий бунга эътироз билдиради: «Ҳафснинг уларга исломни кечиктиришни буюриши узоқ — у олим киши эди. Агар бу саҳиҳ бўлса, Ҳусайннинг исломни ирода қилган, Ибн ал-Муборакнинг келишини кутган ҳолда вафот этиши унга фойда беради». Ҳоким ҳофиз Абу Али ан-Найсобурийдан, у ўз шайхларидан нақл қилади: «Ибн ал-Муборак бир марта Исо кўчасининг бошида тушди; Ҳасан ибн Исо эса от миниб ўтар эди ва Ибн ал-Муборак мажлисда эди. У йигитларнинг энг кўркам юзлиси эди. Ибн ал-Муборак у ҳақда сўради; «У насроний», дейишди. Шунда: «Аллоҳим, унга исломни раво кўр!» деди — дуоси ижобат бўлди». Абул-Аббос ас-Саррож айтади: «Бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборакнинг мавлоси Ҳасан ибн Исо айтиб берди — у ақлли киши эди. Унинг Бобут-Тоқ даги мажлисида ўн икки минг сиёҳдон саналган». Ибн Адий эса унинг ҳақида: «У Моликдан «ал-Муватто»ни ривоят қилган, аммо амакисидан ботил нарсаларни ривоят қилган», деган. У Маккадан қайтаётиб Саълабияда икки юз ўттиз тўққизинчи йилда вафот этди; Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Бакр эса «қирқинчи йилда» деган. Ҳоким айтади: «ал-Муаммал ибн ал-Ҳасаннинг икки ўғлидан: «Бобомиз ўзи вафот этган ҳажда уч юз минг сарфлади», деганини эшитдим». Яна айтади: «Мен ал-Муаммалнинг икки ўғли билан ҳаж қилдим; Саълабияда уларнинг бобоси қабрини зиёрат қилдик. Қабри лавҳида: «Ким уйидан Аллоҳ ва Унинг Расули томон ҳижрат қилиб чиқса, сўнгра унга ўлим еца, унинг ажри Аллоҳнинг зиммасига тушади» [Нисо, 100] оятини ўқидим; кейин: «Бу — Абдуллоҳ ибн ал-Муборакнинг мавлоси Ҳасан ибн Исо ибн Мосаржиснинг қабри; қирқинчи йил сафар ойида вафот этди», деб ёзилган эди». Муҳаммад ибн ал-Муаммал ибн ал-Ҳасан айтади: «Абу Яҳё ал-Баззознинг Абу Ражо ал-Қозийга: «Мен Ҳасан ибн Исо билан унинг ўлим вақтида ҳаж қилганлар орасида эдим; туямни қўриқлаш билан банд бўлиб, жанозасида ҳозир бўлолмадим. Кейин уни тушимда кўриб: «Аллоҳ сенга нима қилди?» дедим. У: «Мени ва менга жаноза ўқиган ҳар бир кишини мағфират қилди», деди. «Ҳамроҳим йўқлиги сабабли сенга жаноза ўқиш менга насиб бўлмади-ку», десам: «Хафа бўлма, менга раҳмат сўраган ҳар бир киши ҳам мағфират қилинди», деди», деганини эшитдим». Заҳабий: «Унинг зурриёти ва яқинлари орасида муҳаддислар ва фозиллар бор», деб қўшади.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 16, b. 27Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 16, б. 27
Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy)Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий)
Abu Ali an-Naysoburiy. Yil boshida Makka yoʻlida vafot etgan; vareʼ, diyonatli va ishonchli kishi edi. Ibn al-Muborakning qoʻlida musulmon boʻlgan va undan hamda Abul-Ahvas va bir toifadan koʻp eshitgan. Bagʻdoddan oʻtganida u yerda hadis aytgan va majlisida oʻn ikki ming siyohdon sanalgan.Абу Али ан-Найсобурий. Йил бошида Макка йўлида вафот этган; вареъ, диёнатли ва ишончли киши эди. Ибн ал-Муборакнинг қўлида мусулмон бўлган ва ундан ҳамда Абул-Аҳвас ва бир тоифадан кўп эшитган. Бағдоддан ўтганида у ерда ҳадис айтган ва мажлисида ўн икки минг сиёҳдон саналган.
Manba: Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy), j. 3, b. 179Манба: Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий), ж. 3, б. 179