Al-Husayn ibn Ahmad ibn Muhammad ibn Zakariyo (Abu Abdulloh ash-Shiiy)

«Al-Muallim» laqabi bilan ham atalgan; ubaydiylar uchun davlat yoʻlini tayyorlagan va ularning daʼvatini Magʻribda yoygan kishi. Tadbirkor va jasur, botiniylarning aʼyonlari va peshvolaridan; Sanʼo ahlidan. Yoshligida imom Muhammad al-Habibga qoʻshilgan, u esa uni Abu Havshabga yuborgan — uning majlisiga yopishib ilmidan bahra olgan; soʻng Yaman hojilari bilan Makkaga joʻnatilib, mavsumda Kutoma qabilasidan Haris al-Humayliy va Muso ibn Makkod kabi kishilarni uchratgan, ular undan mazhabni olib, u ular bilan Magʻribga koʻchgan. 286-yili Kutomani Mahdiyga bayʼat qilishga chaqirib, uning nomini aytmagan va ularga «uning eng yaxshi ansorlari siz boʻlasiz, nomingiz ʼkitmonʼdan olingan» deb bashorat bergan, baʼzilari unga ergashgan; Hasan ibn Horun bilan Iykajon togʻiga koʻchib, Tosrut shahriga tushgan va ergashganlar bilan ergashmaganlarga qarshi urushib, hammasini itoat qildirgan. Xabari Qayravondagi Ifriqiya voliysi Ibrohim ibn Ahmad ibn al-Agʻlabga yetganda, u Mila hokimidan uning holini soʻragan, hokim esa «dagʻal kiyim kiyib ibodat va yaxshilikka buyuradigan bir kishi» deb uni past koʻrsatgani uchun voli undan yuz oʻgirgan. Ishi ulgʻayib, Tihoma qabilalari bilan Mila yurtiga yurish qilib, qamaldan soʻng uni omonlik sharti bilan olgan; Ibn al-Agʻlab oʻgʻli al-Ahvalni yigirma ming jangchi bilan yuborib Kutomani magʻlub etgan va Tosrut bilan Milani yondirgan, u esa Iykajon togʻida mustahkamlanib, u yerda «Dor al-hijra» degan shahar qurgan, odamlar unga oqib kelgan, oxiri Qayravonni egallab, podshohi Ziyodatulloh al-Agʻlabiyni quvib chiqargan. Imom Muhammad al-Habib vafot etib, oʻgʻli Ubaydullohga vasiyat qilganini bilgach, unga Kutomadan kishilar yuborib daʼvat qay darajaga yetganini xabar qilgan va Ubaydulloh kelgan; Ibn Xaldun tarixida ixchamlagan urushlarda u ulkan ishlar qilgan, ular Ubaydulloh al-Mahdiyga bayʼat qilinishi va 296-yili Qayravondagi Agʻlabiylar davlatining barham topishi bilan tugagan. Mahdiy uning bosimini, hukmini va Kutomaning unga boʻysunishini ogʻir olib, ikki odamiga uni hamda Abul-Abbos nomli akasini oʻldirishni buyurgan; ular saroy eshigi oldida poylab turishgan, biri ash-Shiiyga tashlanganda u «qilma!» degan, u esa «bizga senga itoat qilishni buyurgan zot seni oʻldirishni buyurdi!» deb uni tugatgan. Bu Qayravon amallaridan boʻlgan Raqqoda shahrida yuz bergan.«Ал-Муаллим» лақаби билан ҳам аталган; убайдийлар учун давлат йўлини тайёрлаган ва уларнинг даъватини Мағрибда ёйган киши. Тадбиркор ва жасур, ботинийларнинг аъёнлари ва пешволаридан; Санъо аҳлидан. Ёшлигида имом Муҳаммад ал-Ҳабибга қўшилган, у эса уни Абу Ҳавшабга юборган — унинг мажлисига ёпишиб илмидан баҳра олган; сўнг Яман ҳожилари билан Маккага жўнатилиб, мавсумда Кутома қабиласидан Ҳарис ал-Ҳумайлий ва Мусо ибн Маккод каби кишиларни учратган, улар ундан мазҳабни олиб, у улар билан Мағрибга кўчган. 286-йили Кутомани Маҳдийга байъат қилишга чақириб, унинг номини айтмаган ва уларга «унинг энг яхши ансорлари сиз бўласиз, номингиз ъкитмонъдан олинган» деб башорат берган, баъзилари унга эргашган; Ҳасан ибн Ҳорун билан Ийкажон тоғига кўчиб, Тосрут шаҳрига тушган ва эргашганлар билан эргашмаганларга қарши урушиб, ҳаммасини итоат қилдирган. Хабари Қайравондаги Ифриқия волийси Иброҳим ибн Аҳмад ибн ал-Ағлабга етганда, у Мила ҳокимидан унинг ҳолини сўраган, ҳоким эса «дағал кийим кийиб ибодат ва яхшиликка буюрадиган бир киши» деб уни паст кўрсатгани учун воли ундан юз ўгирган. Иши улғайиб, Тиҳома қабилалари билан Мила юртига юриш қилиб, қамалдан сўнг уни омонлик шарти билан олган; Ибн ал-Ағлаб ўғли ал-Аҳвални йигирма минг жангчи билан юбориб Кутомани мағлуб этган ва Тосрут билан Милани ёндирган, у эса Ийкажон тоғида мустаҳкамланиб, у ерда «Дор ал-ҳижра» деган шаҳар қурган, одамлар унга оқиб келган, охири Қайравонни эгаллаб, подшоҳи Зиёдатуллоҳ ал-Ағлабийни қувиб чиқарган. Имом Муҳаммад ал-Ҳабиб вафот этиб, ўғли Убайдуллоҳга васият қилганини билгач, унга Кутомадан кишилар юбориб даъват қай даражага етганини хабар қилган ва Убайдуллоҳ келган; Ибн Халдун тарихида ихчамлаган урушларда у улкан ишлар қилган, улар Убайдуллоҳ ал-Маҳдийга байъат қилиниши ва 296-йили Қайравондаги Ағлабийлар давлатининг барҳам топиши билан тугаган. Маҳдий унинг босимини, ҳукмини ва Кутоманинг унга бўйсунишини оғир олиб, икки одамига уни ҳамда Абул-Аббос номли акасини ўлдиришни буюрган; улар сарой эшиги олдида пойлаб туришган, бири аш-Шиийга ташланганда у «қилма!» деган, у эса «бизга сенга итоат қилишни буюрган зот сени ўлдиришни буюрди!» деб уни тугатган. Бу Қайравон амалларидан бўлган Раққода шаҳрида юз берган.

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 2, b. 230Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 2, б. 230