al-Imom al-Mahdiy li-Dinilloh al-Abbos ibn al-Imom al-Mansur billoh al-Husayn

1131-yilda tugʻilgan; xalifaligidan burun ham, keyin ham oʻqigan — burun oʻqiganlaridan sayyid alloma Abdulloh ibn Lutf al-Boriy al-Kabsiy. Otasi Imom al-Mansur billoh kunlarida ulugʻ va salobatli rais edi; otasi 1161-yilda vafot etganda xalq unga jam boʻlib bayʼat qilgan va soʻz birlashgan — hatto otasining itoatidan tashqarida boʻlgan amakisi Ahmad ibn al-Mutavakkil ham bayʼat qilgan. Farosatli, zukko, odil, tadbiri kuchli, himmati baland, yaxshilikka moyil, ilm ahliga mayl qoʻygan, adolatni sevgan, mazlumga yordam bergan, siyosatdon va qatʼiy imom edi; raiyatining ahvolidan xabardor boʻlib, amaldorlarining ular orasidagi siyratini tekshirar, undan hech nima yashirin qolmasdi — bu xabarlarni yetkazadigan koʻzlari bor edi; xoslarining qalbida qattiq salobati boʻlgani uchun ular biror ish qilsa, uning quloqqa yetishini bilib turishardi, shu sabab koʻp zulmlar toʻxtagan. Zohirda xalifaga qarshi, aslida esa raiyatni halok qilish uchun chiqadigan bogʻiylardan raiyatni himoya qilardi: goho ularni ehson bilan koʻnglini olar, goho qoʻshinlaridan bir toifa yuborib, ular bilan raiyat orasini toʻsardi. Yamanda sultonligi ulugʻayib, ovozasi ketgan va ilm hamda adab ahli uzoq tomonlardan unga kelgan — chunki fazilat egasini, ayniqsa diyor gʻariblarini, koʻp ikrom qilardi. Xalifalikka kirganidan keyin ham ilm bilan koʻp mashgʻul boʻlgan: xilvatda boʻlsa doim bir kitobga qarab oʻtirardi va bir jamoa ulamoga oʻqigan. Bogʻiyning zulmi yoki itoatdan chiqish hodisasi yuz bersa, bu uni tashvishga solar va qaytarmagunicha tadbir qidirardi. Faqirlar, ojizlar, soʻrovchilar va kelib-ketuvchilarga sadaqa va silalari koʻp edi. Goʻzalliklari koʻp; yaxshi sunnatlar joriy qilgan va u bilan xalifaligidan oldin mavjud boʻlgan koʻp fasodlar toʻxtagan. ash-Shavkoniy: «Xullas, u zamonning yakkalaridan va Yamanning, balki zamonning goʻzalliklaridandir», deydi. Zidlarini qahr qilib, hasadgoʻylari va tengdoshlarini bostirib, mamlakati chegaralarini kuchli salobat va qattiq irodasi bilan saqlagan; hech bir tamaʼkor unga tamaʼ qilolmas, hech bir aldoqchining hiylasi kor qilmasdi — ishlarni oʻz ixtiyoricha yuritar, muhim ishlarni yolgʻiz oʻzi tadbir qilardi va vazirlarining unga qarshi soʻzi yoʻq edi: buyurganini qilishar, mamlakat ishida hech narsani unga yashira olishmasdi. Kishilarni tanishda toʻla nuqtadon, zamondoshlarini bilishda toʻla xabardor edi; birovning holi noaniq boʻlsa, unga yarasha sinab, haqiqatini bilib olardi. Zohirda zuhd, iffat va dunyodan chekinish daʼvo qilib, aslida unday boʻlmaganning pardasini ochishga toʻla qudrati bor edi — oʻtkir farosati va kuchli fikri bilan nozik yoʻllardan kirib, uning ishini oydinlashtirardi; bu turdagi gʻaroyibotlari koʻp. Goʻzal holida davom etib, 1189-yil rajab oyida vafot etgan; kunlarining hammasi porloq, davlati kudurat aralashmagan sof edi — unga qarshi kim qoʻzgʻalsa yoʻq qilgan, kim chiqsa qahr qilgan. Butun xalifaligi davomida Sanʼoda qaror topgan va shu yerda vafot etib, oʻzi tayyorlagan gumbaziga dafn qilingan; oʻlgan kuni oʻgʻli, zamon xalifasi al-Mansur billoh Ali ibn al-Abbosga bayʼat qilingan.1131-йилда туғилган; халифалигидан бурун ҳам, кейин ҳам ўқиган — бурун ўқиганларидан саййид аллома Абдуллоҳ ибн Лутф ал-Борий ал-Кабсий. Отаси Имом ал-Мансур биллоҳ кунларида улуғ ва салобатли раис эди; отаси 1161-йилда вафот этганда халқ унга жам бўлиб байъат қилган ва сўз бирлашган — ҳатто отасининг итоатидан ташқарида бўлган амакиси Аҳмад ибн ал-Мутаваккил ҳам байъат қилган. Фаросатли, зукко, одил, тадбири кучли, ҳиммати баланд, яхшиликка мойил, илм аҳлига майл қўйган, адолатни севган, мазлумга ёрдам берган, сиёсатдон ва қатъий имом эди; раиятининг аҳволидан хабардор бўлиб, амалдорларининг улар орасидаги сийратини текширар, ундан ҳеч нима яширин қолмасди — бу хабарларни етказадиган кўзлари бор эди; хосларининг қалбида қаттиқ салобати бўлгани учун улар бирор иш қилса, унинг қулоққа етишини билиб туришарди, шу сабаб кўп зулмлар тўхтаган. Зоҳирда халифага қарши, аслида эса раиятни ҳалок қилиш учун чиқадиган боғийлардан раиятни ҳимоя қиларди: гоҳо уларни эҳсон билан кўнглини олар, гоҳо қўшинларидан бир тоифа юбориб, улар билан раият орасини тўсарди. Яманда султонлиги улуғайиб, овозаси кетган ва илм ҳамда адаб аҳли узоқ томонлардан унга келган — чунки фазилат эгасини, айниқса диёр ғарибларини, кўп икром қиларди. Халифаликка кирганидан кейин ҳам илм билан кўп машғул бўлган: хилватда бўлса доим бир китобга қараб ўтирарди ва бир жамоа уламога ўқиган. Боғийнинг зулми ёки итоатдан чиқиш ҳодисаси юз берса, бу уни ташвишга солар ва қайтармагунича тадбир қидирарди. Фақирлар, ожизлар, сўровчилар ва келиб-кетувчиларга садақа ва силалари кўп эди. Гўзалликлари кўп; яхши суннатлар жорий қилган ва у билан халифалигидан олдин мавжуд бўлган кўп фасодлар тўхтаган. аш-Шавконий: «Хуллас, у замоннинг яккаларидан ва Яманнинг, балки замоннинг гўзалликларидандир», дейди. Зидларини қаҳр қилиб, ҳасадгўйлари ва тенгдошларини бостириб, мамлакати чегараларини кучли салобат ва қаттиқ иродаси билан сақлаган; ҳеч бир тамаъкор унга тамаъ қилолмас, ҳеч бир алдоқчининг ҳийласи кор қилмасди — ишларни ўз ихтиёрича юритар, муҳим ишларни ёлғиз ўзи тадбир қиларди ва вазирларининг унга қарши сўзи йўқ эди: буюрганини қилишар, мамлакат ишида ҳеч нарсани унга яшира олишмасди. Кишиларни танишда тўла нуқтадон, замондошларини билишда тўла хабардор эди; бировнинг ҳоли ноаниқ бўлса, унга яраша синаб, ҳақиқатини билиб оларди. Зоҳирда зуҳд, иффат ва дунёдан чекиниш даъво қилиб, аслида ундай бўлмаганнинг пардасини очишга тўла қудрати бор эди — ўткир фаросати ва кучли фикри билан нозик йўллардан кириб, унинг ишини ойдинлаштирарди; бу турдаги ғаройиботлари кўп. Гўзал ҳолида давом этиб, 1189-йил ражаб ойида вафот этган; кунларининг ҳаммаси порлоқ, давлати кудурат аралашмаган соф эди — унга қарши ким қўзғалса йўқ қилган, ким чиқса қаҳр қилган. Бутун халифалиги давомида Санъода қарор топган ва шу ерда вафот этиб, ўзи тайёрлаган гумбазига дафн қилинган; ўлган куни ўғли, замон халифаси ал-Мансур биллоҳ Али ибн ал-Аббосга байъат қилинган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0