al-Imom al-Mahdiy lidinilloh al-Abbos ibn al-Imom al-Mansur billoh al-Husayn ibn al-Imom al-Mutavakkil al-Qosim ibn al-Husayn

Bir ming bir yuz oʻttiz birinchi yilda tugʻilgan; xilofatdan oldin ham, keyin ham oʻqigan — undan oldin oʻqigan ustozlaridan biri allomo Sayyid Abdulloh ibn Lutf al-Boriy al-Kibsiydir. Otasi Imom al-Mansur kunlarida ulugʻ va qadrli rais edi; otasi bir ming bir yuz oltmish birinchi yilda vafot etgach, odamlar unga birlashib bayʼat berishdi va otasining itoatidan chiqib yurganlar, jumladan amakisi Ahmad ibn al-Mutavakkil ham bayʼat qildi. Zukko, farosatli, adolatli imom boʻlib, tadbiri kuchli, himmati baland, yaxshilikka boʻysunuvchi, ilm ahliga moyil, adolatni sevuvchi, mazlumga insof qiluvchi, siyosatli va qatʼiyatli edi; raiyatining ahvolini kuzatib, amaldorlarining ular orasidagi yoʻlini tekshirib turardi — hech bir sir undan yashirin qolmasdi, unga xabar yetkazadigan koʻzlari bor edi va xoslarining qalbida qattiq haybati bor edi: ular biror ish qilsa, bu unga yetkazilishini bilishardi va shu sabab koʻp zulmlar bartaraf boʻlgan. Zohirda xalifaga qarshi chiqqandek koʻrinib, aslida raiyatni halok qiladigan bogʻiylardan xalqni himoya qilardi — goh ularni inʼom bilan koʻngillarini olar, goh raiyat bilan ular orasiga qoʻshin qoʻyardi. Yamanda sultonligi ulugʻayib, ovozasi uzoqqa ketgan va fazilat egalarini, ayniqsa oʻzga yurt kishilarini juda ulugʻlagani uchun ilm va adab ahli olis tomonlardan uni koʻzlab kelardi. Xilofatga kirganidan keyin ham ilm bilan koʻp mashgʻul edi — yolgʻiz qolsa, albatta bir kitobga qarab oʻtirardi va bir jamoa ulamodan oʻqigan. Bogʻiylik yoki itoatdan chiqish hodisasi sodir boʻlsa, bu uni tashvishga solar, uni daf qilgunicha tadbir izlardi. Faqirlar, kuchsizlar va kelib-ketuvchilarga sadaqa va inʼomlari koʻp edi; goʻzal sunnatlar joriy qilgan va xilofatidan oldin mavjud koʻp buzuqliklar u bilan bartaraf boʻlgan. Ash-Shavkoniy uni zamonaning yakkalaridan, Yamanning, balki butun zamonning goʻzalliklaridan sanaydi: raqiblarini yengib, hasadchilarini bosib, mamlakati chekkalarini kuch va qatʼiyat bilan saqlab turgan; hech bir tamagir undan tamaʼ qilolmagan, aldovchining aldovi kor qilmagan — ishlarni oʻzi tekshirar, muhim ishlarning tadbirini yolgʻiz oʻzi qilardi va vazirlarining unga soʻzi yoʻq, faqat buyrugʻini bajarardilar. Kishilarni tanishda toʻliq nazari, zamondoshlaridan toʻla xabari bor edi; birovning holi shubhali boʻlsa, unga mos narsa bilan sinab, haqiqatini bilib olardi; zohirda zuhd, iffat va dunyodan chetlanish koʻrsatib, aslida unday boʻlmagan kishining pardasini ochishga toʻliq qudrati bor edi. Shu goʻzal holida, bir ming bir yuz sakson toʻqqizinchi yil rajab oyida vafot etgan; butun xilofati Sanʼoda oʻtgan, shu yerda vafot etib, oʻziga tayyorlab qoʻygan gumbaziga dafn qilingan. Vafotida oʻgʻli, zamon xalifasi al-Mansur billoh Aliy ibn al-Abbosga bayʼat berilgan. Uning sheʼri ham bor: dahr uni qoʻrqitmoqchi boʻlgani, sabri esa sovut, qanoati qalqon, zikri qalʼa va duosi qurol ekani haqidagi baytlari keltiriladi.Бир минг бир юз ўттиз биринчи йилда туғилган; хилофатдан олдин ҳам, кейин ҳам ўқиган — ундан олдин ўқиган устозларидан бири алломо Саййид Абдуллоҳ ибн Лутф ал-Борий ал-Кибсийдир. Отаси Имом ал-Мансур кунларида улуғ ва қадрли раис эди; отаси бир минг бир юз олтмиш биринчи йилда вафот этгач, одамлар унга бирлашиб байъат беришди ва отасининг итоатидан чиқиб юрганлар, жумладан амакиси Аҳмад ибн ал-Мутаваккил ҳам байъат қилди. Зукко, фаросатли, адолатли имом бўлиб, тадбири кучли, ҳиммати баланд, яхшиликка бўйсунувчи, илм аҳлига мойил, адолатни севувчи, мазлумга инсоф қилувчи, сиёсатли ва қатъиятли эди; раиятининг аҳволини кузатиб, амалдорларининг улар орасидаги йўлини текшириб турарди — ҳеч бир сир ундан яширин қолмасди, унга хабар етказадиган кўзлари бор эди ва хосларининг қалбида қаттиқ ҳайбати бор эди: улар бирор иш қилса, бу унга етказилишини билишарди ва шу сабаб кўп зулмлар бартараф бўлган. Зоҳирда халифага қарши чиққандек кўриниб, аслида раиятни ҳалок қиладиган боғийлардан халқни ҳимоя қиларди — гоҳ уларни инъом билан кўнгилларини олар, гоҳ раият билан улар орасига қўшин қўярди. Яманда султонлиги улуғайиб, овозаси узоққа кетган ва фазилат эгаларини, айниқса ўзга юрт кишиларини жуда улуғлагани учун илм ва адаб аҳли олис томонлардан уни кўзлаб келарди. Хилофатга кирганидан кейин ҳам илм билан кўп машғул эди — ёлғиз қолса, албатта бир китобга қараб ўтирарди ва бир жамоа уламодан ўқиган. Боғийлик ёки итоатдан чиқиш ҳодисаси содир бўлса, бу уни ташвишга солар, уни даф қилгунича тадбир изларди. Фақирлар, кучсизлар ва келиб-кетувчиларга садақа ва инъомлари кўп эди; гўзал суннатлар жорий қилган ва хилофатидан олдин мавжуд кўп бузуқликлар у билан бартараф бўлган. Аш-Шавконий уни замонанинг яккаларидан, Яманнинг, балки бутун замоннинг гўзалликларидан санайди: рақибларини енгиб, ҳасадчиларини босиб, мамлакати чеккаларини куч ва қатъият билан сақлаб турган; ҳеч бир тамагир ундан тамаъ қилолмаган, алдовчининг алдови кор қилмаган — ишларни ўзи текширар, муҳим ишларнинг тадбирини ёлғиз ўзи қиларди ва вазирларининг унга сўзи йўқ, фақат буйруғини бажарардилар. Кишиларни танишда тўлиқ назари, замондошларидан тўла хабари бор эди; бировнинг ҳоли шубҳали бўлса, унга мос нарса билан синаб, ҳақиқатини билиб оларди; зоҳирда зуҳд, иффат ва дунёдан четланиш кўрсатиб, аслида ундай бўлмаган кишининг пардасини очишга тўлиқ қудрати бор эди. Шу гўзал ҳолида, бир минг бир юз саксон тўққизинчи йил ражаб ойида вафот этган; бутун хилофати Санъода ўтган, шу ерда вафот этиб, ўзига тайёрлаб қўйган гумбазига дафн қилинган. Вафотида ўғли, замон халифаси ал-Мансур биллоҳ Алий ибн ал-Аббосга байъат берилган. Унинг шеъри ҳам бор: даҳр уни қўрқитмоқчи бўлгани, сабри эса совут, қаноати қалқон, зикри қалъа ва дуоси қурол экани ҳақидаги байтлари келтирилади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 310Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 310