al-Imom al-Muayyad billoh Muhammad ibn al-Qosim ibn Muhammad

Nasabining toʻlasi akasi al-Hasan tarjimasida oʻtgan; 990-yil ramazonida — shaʼbonda ham deyilgan — tugʻilgan. Ilmni oʻsha zamonning mashhur Yaman ulamolaridan, jumladan otasi Imomdan olgan; bir necha ilmda yetuk boʻlib dars berdi, fatvo berdi va fazli, zuhdi, varaʼi, iffati hamda tadbirining goʻzalligi mashhur boʻldi. Otasi vafot etgach ulamo unga ijmoʼ qilib bayʼat berdi — bu 1029-yilda edi. Soʻng taʼyid va nusratdan boʻlib, akasi Sayfulislom al-Hasan ibn al-Imom 1030-yilda turklar zindonidan chiqdi; otasi bilan turklar orasidagi sulh muddati hali qolgan edi va ular unga sulhni tasdiqlashni yozishdi — u maʼlum muddat tugaguncha javob berdi. 1036-yil muharramida al-Hayma tomonga akasi alloma al-Husayn ibn al-Imom boshchiligida qoʻshin yubordi, sariyalarini va maktublarini Yaman oʻlkalariga tarqatdi; qoʻshinlari koʻpayib, qisqa muddatda fathlar hosil boʻldi — Magʻrib, Rayma, Utma, Asob, Hafosh, Malhon, Tays togʻi va Xavlon yurtlari fath etildi. Oʻshanda al-Hasan ibn al-Imom Saʼda tomonlarida turkalarga qarshi chegara saqlab, ogʻasi Ahmad ibn al-Imomga yordam berardi; akasi Imomdan Saʼdadan chiqib Yaman shaharlaridagi turklar bilan urushishga izn soʻradi va izn berildi — bu turklarga ogʻir botdi, chunki uning shijoati, raisligi va odamlarning unga itoatini bilishardi. U Sanʼo atroflariga yetib, u yerdagi turklarni qisdi va ular bilan katta janglar boʻlib, ustunlik al-Hasanda edi; soʻng akasining amri bilan al-Husayn qoʻshinlari bilan unga qoʻshildi va bu orada ularning qoʻshinlari Kavkabon qalʼasini, uning yurtlarini va Tullani fath etdi. Keyin al-Hasan qoʻshinlari bilan quyi Yamanga yoʻl oldi, al-Husayn va Ahmad esa Sanʼoni qamalda qoldirdi va al-Hasan Ibb shahrini fath etdi. Xullas, al-Hasan bilan al-Husayn akasi — tarjima sohibi — amri bilan Yaman shaharlaridagi turklarga qarshi ulugʻ qoʻshinlarni boshqarishda davom etib, oʻtirishni ixtiyor qilib Imomga itoat qilgan va uning askariga aylanganlaridan boshqa barcha turk qoʻshinlarini chiqarib yubordilar; shu bilan Yaman Saʼdadan Adangacha tozalandi va tarjima sohibi zikr qilingan ikki akasining yordami hamda gʻayrati bilan uning barchasiga yakka egalik qildi — bularning tafsiloti ash-Sharafiy siyrasi va al-Jarmuziy siyrasi kabi unga, otasiga va akalariga xos siyra kitoblarida bor. Undan oldingi imomlardan hech kimga Yaman oʻlkalarining hammasi daʼvogarsiz va raqibsiz jamlanmagan edi. Rajabning yigirma yettinchisi, payshanba kuni vafot etgan va Shahorada otasiga yaqin joyda dafn qilingan; adolati, shariat manhaji ustida yurishi, uning hadlarida toʻxtashi va odamlarni shunga yuklashi bilan mashhur edi — bu bilan birga muomalasi yumshoq, axloqi goʻzal, tavozuli, ilm ahliga ehsonli, kambagʻallarga moyil va baytulmollarni oʻz oʻrniga qoʻyadigan edi.Насабининг тўласи акаси ал-Ҳасан таржимасида ўтган; 990-йил рамазонида — шаъбонда ҳам дейилган — туғилган. Илмни ўша замоннинг машҳур Яман уламоларидан, жумладан отаси Имомдан олган; бир неча илмда етук бўлиб дарс берди, фатво берди ва фазли, зуҳди, вараъи, иффати ҳамда тадбирининг гўзаллиги машҳур бўлди. Отаси вафот этгач уламо унга ижмў қилиб байъат берди — бу 1029-йилда эди. Сўнг таъйид ва нусратдан бўлиб, акаси Сайфулислом ал-Ҳасан ибн ал-Имом 1030-йилда турклар зиндонидан чиқди; отаси билан турклар орасидаги сулҳ муддати ҳали қолган эди ва улар унга сулҳни тасдиқлашни ёзишди — у маълум муддат тугагунча жавоб берди. 1036-йил муҳаррамида ал-Ҳайма томонга акаси аллома ал-Ҳусайн ибн ал-Имом бошчилигида қўшин юборди, сарияларини ва мактубларини Яман ўлкаларига тарқатди; қўшинлари кўпайиб, қисқа муддатда фатҳлар ҳосил бўлди — Мағриб, Райма, Утма, Асоб, Ҳафош, Малҳон, Тайс тоғи ва Хавлон юртлари фатҳ этилди. Ўшанда ал-Ҳасан ибн ал-Имом Саъда томонларида туркаларга қарши чегара сақлаб, оғаси Аҳмад ибн ал-Имомга ёрдам берарди; акаси Имомдан Саъдадан чиқиб Яман шаҳарларидаги турклар билан урушишга изн сўради ва изн берилди — бу туркларга оғир ботди, чунки унинг шижоати, раислиги ва одамларнинг унга итоатини билишарди. У Санъо атрофларига етиб, у ердаги туркларни қисди ва улар билан катта жанглар бўлиб, устунлик ал-Ҳасанда эди; сўнг акасининг амри билан ал-Ҳусайн қўшинлари билан унга қўшилди ва бу орада уларнинг қўшинлари Кавкабон қалъасини, унинг юртларини ва Туллани фатҳ этди. Кейин ал-Ҳасан қўшинлари билан қуйи Яманга йўл олди, ал-Ҳусайн ва Аҳмад эса Санъони қамалда қолдирди ва ал-Ҳасан Ибб шаҳрини фатҳ этди. Хуллас, ал-Ҳасан билан ал-Ҳусайн акаси — таржима соҳиби — амри билан Яман шаҳарларидаги туркларга қарши улуғ қўшинларни бошқаришда давом этиб, ўтиришни ихтиёр қилиб Имомга итоат қилган ва унинг аскарига айланганларидан бошқа барча турк қўшинларини чиқариб юбордилар; шу билан Яман Саъдадан Адангача тозаланди ва таржима соҳиби зикр қилинган икки акасининг ёрдами ҳамда ғайрати билан унинг барчасига якка эгалик қилди — буларнинг тафсилоти аш-Шарафий сийраси ва ал-Жармузий сийраси каби унга, отасига ва акаларига хос сийра китобларида бор. Ундан олдинги имомлардан ҳеч кимга Яман ўлкаларининг ҳаммаси даъвогарсиз ва рақибсиз жамланмаган эди. Ражабнинг йигирма еттинчиси, пайшанба куни вафот этган ва Шаҳорада отасига яқин жойда дафн қилинган; адолати, шариат манҳажи устида юриши, унинг ҳадларида тўхташи ва одамларни шунга юклаши билан машҳур эди — бу билан бирга муомаласи юмшоқ, ахлоқи гўзал, тавозули, илм аҳлига эҳсонли, камбағалларга мойил ва байтулмолларни ўз ўрнига қўядиган эди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 238Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 238