al-Imom al-Mutavakkil alalloh Sharafuddin ibn Shamsuddin ibn al-Imom al-Mahdiy Ahmad ibn Yahyo
Muhaddis
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Ikki ismi bor: Sharafuddin — shu bilan mashhur, va Yahyo — bu bilan mashhur boʻlmagan. 877-yil ramazon oyining oʻn beshinchisida Huzur qalʼasida tugʻilgan. Kichikligida Abdulloh ibn Ahmad ash-Shazabiyga «at-Tazkira», «al-Azhor» va sharhini hamda kalom ilmida «al-Xulosa»ni oʻqigan, soʻng «at-Tazkira»ni Abdulloh ibn Yahyo an-Nozariyga qayta oʻqigan; keyin otasi Shamsuddinga «at-Tohiriyya»ni va Ibn Hatilning sharhini, «al-Kofiya»ni va sharhini hamda «al-Mufassal»ning birinchi yarmini oʻqigan. 883-yilda Sanʼoga koʻchib, «al-Mufassal»ni faqih Ali ibn Solih al-Alafiyga tugatgan, sharhini esa faqih Muhammad ibn Ibrohim az-Zafariyga oʻqigan va unga ar-Raziyning «al-Kofiya» sharhini, sarfda «ash-Shofiya»ni va sharhini hamda «Talxis al-Miftoh»ni oʻqigan; as-Sakkokiyning «al-Miftoh»ini, «al-Kashshof»ni, «Muxtasar al-Muntaho»ni va al-Azudning sharhini sayyid al-Hodiy ibn Muhammadga; hadisda «Shifoʼ al-avom», «Usul al-ahkom» va «Jomiʼ al-usul»ning bir qismini Imom Muhammad ibn Ali al-Vashaliyga oʻqigan. Koʻp fanlarni oʻqib, aqliy va naqliy ilmlarda mohir boʻlgan, ilmi shuhrat topib, najobati zohir boʻlgan va ilm yoyishga berilgan. Soʻng 912-yil jumodul-ulosining birinchi oʻn kunligida az-Zafirda oʻziga daʼvat qilgan; ulamo va kattalar bayʼat qilib, Yaman togʻlari ahli qabul bilan kutib olgan. Tihoma va quyi Yaman tomonlari Sulton Omir ibn Abdulvahhob qoʻlida edi va u bilan janglar boʻlib turgan. 921-yilda jarkaslardan bir toifa Yaman sohillariga chiqib, dengizda musulmon kemalarini talayotgan ifranj bilan urushish uchun Misrdan chiqqanlarini aytib, Omirdan oziq soʻrashgan; u rad etgach, ular miltiqlari bilan uning yurtiga kirishgan — oʻshanda Yaman ahli miltiqni koʻrmagan edi; Omir ozchilik boʻlgan ularga katta qoʻshin yuborgan, jarkaslar miltiq otganda uning qoʻshini ovozini eshitib, oʻliklarini koʻrib qochgan va jarkaslar quvib xohlaganicha qirgan; Omir ham qochgan, uni joydan joyga quvib, Sanʼoga yaqin yerda oʻldirishgan. Ular Sanʼoga kirib, munkar ishlar qilishgan, soʻng imom tomon chiqishgan; ular Sanʼoda, imom esa Saloda qolishi haqida sulh boʻlgan, ular imom bilan koʻrishishni shart qoʻyishgan-u, jarkaslarning gʻadr va makriga qarab, unga bunday qilmaslik maslahat berilgan; ular buni bilib yana jangga qaytishgan, biroq hech narsa qoʻlga kiritolmagan, shu orada sultonlari Qonsuh al-Gʻavriy Ibn Usmon qoʻlida oʻldirilgani xabari yetib, qaytib ketishgan — ammo Yamanni buzib, jonlarni oʻldirib, hurmatlarni buzib, mollarni talab ketishgandi. Shundan keyin Sanʼo va yurtlari, Saʼda va ular orasidagi shaharlar imom itoatiga kirgan. Soʻng imom Banu Tohir yurtlariga gʻazot qilib at-Taʼkar, Qohirat Taʼizz va Harozni fath etgan; keyin Sulaymon Posho turk qoʻshini bilan chiqib Zabid va Taʼizzga yetgan; soʻng imom Jozon, Abu Arish va barcha Tihoma tomonlarini fath etgan. Keyin imom bilan oʻgʻli al-Mutahhar orasida siyrasida bayon qilingan sabablarga koʻra biroz sovuqchilik boʻlgan va al-Mutahhar otasiga hamda akasi Shamsuddinga qarshi urush qilgan; sharhi uzun ishlar yuz berdiki, bular turklarning Yaman tomonlarining koʻpini egallashiga eng katta sabablardan boʻlgan; imom Kavkabonda qaror topgan.Икки исми бор: Шарафуддин — шу билан машҳур, ва Яҳё — бу билан машҳур бўлмаган. 877-йил рамазон ойининг ўн бешинчисида Ҳузур қалъасида туғилган. Кичиклигида Абдуллоҳ ибн Аҳмад аш-Шазабийга «ат-Тазкира», «ал-Азҳор» ва шарҳини ҳамда калом илмида «ал-Хулоса»ни ўқиган, сўнг «ат-Тазкира»ни Абдуллоҳ ибн Яҳё ан-Нозарийга қайта ўқиган; кейин отаси Шамсуддинга «ат-Тоҳирийя»ни ва Ибн Ҳатилнинг шарҳини, «ал-Кофия»ни ва шарҳини ҳамда «ал-Муфассал»нинг биринчи ярмини ўқиган. 883-йилда Санъога кўчиб, «ал-Муфассал»ни фақиҳ Али ибн Солиҳ ал-Алафийга тугатган, шарҳини эса фақиҳ Муҳаммад ибн Иброҳим аз-Зафарийга ўқиган ва унга ар-Разийнинг «ал-Кофия» шарҳини, сарфда «аш-Шофия»ни ва шарҳини ҳамда «Талхис ал-Мифтоҳ»ни ўқиган; ас-Саккокийнинг «ал-Мифтоҳ»ини, «ал-Кашшоф»ни, «Мухтасар ал-Мунтаҳо»ни ва ал-Азуднинг шарҳини саййид ал-Ҳодий ибн Муҳаммадга; ҳадисда «Шифў ал-авом», «Усул ал-аҳком» ва «Жомиъ ал-усул»нинг бир қисмини Имом Муҳаммад ибн Али ал-Вашалийга ўқиган. Кўп фанларни ўқиб, ақлий ва нақлий илмларда моҳир бўлган, илми шуҳрат топиб, нажобати зоҳир бўлган ва илм ёйишга берилган. Сўнг 912-йил жумодул-улосининг биринчи ўн кунлигида аз-Зафирда ўзига даъват қилган; уламо ва катталар байъат қилиб, Яман тоғлари аҳли қабул билан кутиб олган. Тиҳома ва қуйи Яман томонлари Султон Омир ибн Абдулваҳҳоб қўлида эди ва у билан жанглар бўлиб турган. 921-йилда жаркаслардан бир тоифа Яман соҳилларига чиқиб, денгизда мусулмон кемаларини талаётган ифранж билан урушиш учун Мисрдан чиққанларини айтиб, Омирдан озиқ сўрашган; у рад этгач, улар милтиқлари билан унинг юртига киришган — ўшанда Яман аҳли милтиқни кўрмаган эди; Омир озчилик бўлган уларга катта қўшин юборган, жаркаслар милтиқ отганда унинг қўшини овозини эшитиб, ўликларини кўриб қочган ва жаркаслар қувиб хоҳлаганича қирган; Омир ҳам қочган, уни жойдан жойга қувиб, Санъога яқин ерда ўлдиришган. Улар Санъога кириб, мункар ишлар қилишган, сўнг имом томон чиқишган; улар Санъода, имом эса Салода қолиши ҳақида сулҳ бўлган, улар имом билан кўришишни шарт қўйишган-у, жаркасларнинг ғадр ва макрига қараб, унга бундай қилмаслик маслаҳат берилган; улар буни билиб яна жангга қайтишган, бироқ ҳеч нарса қўлга киритолмаган, шу орада султонлари Қонсуҳ ал-Ғаврий Ибн Усмон қўлида ўлдирилгани хабари етиб, қайтиб кетишган — аммо Яманни бузиб, жонларни ўлдириб, ҳурматларни бузиб, молларни талаб кетишганди. Шундан кейин Санъо ва юртлари, Саъда ва улар орасидаги шаҳарлар имом итоатига кирган. Сўнг имом Бану Тоҳир юртларига ғазот қилиб ат-Таъкар, Қоҳират Таъизз ва Ҳарозни фатҳ этган; кейин Сулаймон Пошо турк қўшини билан чиқиб Забид ва Таъиззга етган; сўнг имом Жозон, Абу Ариш ва барча Тиҳома томонларини фатҳ этган. Кейин имом билан ўғли ал-Мутаҳҳар орасида сийрасида баён қилинган сабабларга кўра бироз совуқчилик бўлган ва ал-Мутаҳҳар отасига ҳамда акаси Шамсуддинга қарши уруш қилган; шарҳи узун ишлар юз бердики, булар туркларнинг Яман томонларининг кўпини эгаллашига энг катта сабаблардан бўлган; имом Кавкабонда қарор топган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Ikki ismi bor: mashhur boʻlgani Sharafuddin, ikkinchisi — Yahyo, u bilan tanilmagan. Sakkiz yuz yetmish yettinchi yil ramazon oyining oʻn beshinchi kuni Huzur qalʼasida tugʻilgan. Bir jamoa ulamodan oʻqigan: kichikligida Abdulloh ibn Ahmad ash-Shaziydan «at-Tazkira»ni, «al-Azhor» va uning sharhini hamda kalomga oid «al-Xulosa»ni; keyin «at-Tazkira»ni Abdulloh ibn Yahyo an-Nozariydan qayta oʻqigan; soʻng otasi Shamsuddindan «at-Tohiriya»ni va uning Ibn Hutayl sharhini, «al-Kofiya»ni va sharhini hamda «al-Mufassal»ning birinchi yarmini oʻqigan; sakkiz yuz sakson uchinchi yilda Sanʼoga borib, «al-Mufassal»ni Faqih Aliy ibn Solih al-Alafiyda tugatgan, sharhini va ar-Raziyning «al-Kofiya» sharhini hamda sarfga oid «ash-Shofiya»ni sharhi bilan Faqih Muhammad ibn Ibrohim az-Zafariyda oʻqigan; «Talxis al-Miftoh» va as-Sakkokiyning «al-Miftoh»ini, «al-Kashshof»ni va al-Azudning «Muxtasar al-Muntaho» sharhini Sayyid al-Hodiy ibn Muhammaddan; hadisda «Shifoʼ al-avvom», «Usul al-ahkom» va «Jomiʼ al-usul»ning bir qismini Imom Muhammad ibn Aliy al-Vashaliydan oʻqigan. Koʻp fanlarni oʻqib, aqliy va naqliy ilmlarda yetuk boʻlgan, ilmi mashhur boʻlib, najobati zohir boʻlgan va ilm yoyishga berilgan. Soʻng toʻqqiz yuz oʻn ikkinchi yil jumodul-ulo oyining birinchi oʻn kunligida az-Zafirda turib, oʻziga daʼvat qilgan; ulamolar va kattalar unga bayʼat berib, Yaman togʻlari ahli buni qabul bilan kutib olgan. Tihoma tomonlari va Quyi Yaman Sulton Omir ibn Abdulvahhob qoʻlida edi va u bilan imom orasida doimiy toʻqnashuvlar boʻlib turdi. Toʻqqiz yuz yigirma birinchi yilda cherkaslardan bir toifa Yaman sohillariga chiqib, Sulton Omirdan oziq-ovqat soʻraganida u rad etgan; shundan keyin ular oʻsha paytda Yaman ahliga notanish boʻlgan miltiqlar bilan uning yurtiga kirgan va Omir yuborgan katta qoʻshin miltiq ovozini eshitib, oʻliklarini koʻrib qochgan, cherkaslar esa ularni quvib qirgan, oxiri Omirni ham quvib yetib oʻldirishgan; keyin Sanʼoga kirib xunuk ishlar qilganlar. Soʻng imom ustiga yurganlarida sulh boʻlib, ular Sanʼoda, imom esa Thuloda qolishi kelishilgan; ular imom bilan uchrashishni shart qilganda, cherkaslarning gʻadr va makriga qurilgan tabiati sababli unga bunga bormaslik maslahat berilgan va u shunday qilgan; ular yana urushga qaytgan-u, hech narsaga erisha olmagan, keyin sultonlari Qonsuh al-Gʻavriy Ibn Usmon qoʻlida oʻldirilgani xabari yetib qaytib ketishgan — ammo Yamanda buzgʻunchilik qilib, odam oʻldirib, hurmatlarni buzib, mollarni talagan edilar. Shundan keyin Sanʼo va uning yurtlari, Saʼda va oradagi shaharlar imom itoatiga kirgan; imom Banu Tohir yurtiga yurib, at-Taʼkar, Taʼizz qalʼasi va Harozni fath qilgan; keyin Sulaymon Posho turk qoʻshini bilan chiqib Zabid va Taʼizzga yetgan, imom esa Jozon, Abu Arish yurtlari va boshqa Tihoma tomonlarini fath qilgan. Soʻng imom bilan oʻgʻli al-Mutahhar orasida sirasida bayon qilingan sabablarga koʻra nifoq chiqib, al-Mutahhar otasiga va akasi Shamsuddinga qarshi urush qilgan — bu ishlar turklarning Yamanning koʻp tomonlarini egallashiga eng katta sabablardan boʻlgan.Икки исми бор: машҳур бўлгани Шарафуддин, иккинчиси — Яҳё, у билан танилмаган. Саккиз юз етмиш еттинчи йил рамазон ойининг ўн бешинчи куни Ҳузур қалъасида туғилган. Бир жамоа уламодан ўқиган: кичиклигида Абдуллоҳ ибн Аҳмад аш-Шазийдан «ат-Тазкира»ни, «ал-Азҳор» ва унинг шарҳини ҳамда каломга оид «ал-Хулоса»ни; кейин «ат-Тазкира»ни Абдуллоҳ ибн Яҳё ан-Нозарийдан қайта ўқиган; сўнг отаси Шамсуддиндан «ат-Тоҳирия»ни ва унинг Ибн Ҳутайл шарҳини, «ал-Кофия»ни ва шарҳини ҳамда «ал-Муфассал»нинг биринчи ярмини ўқиган; саккиз юз саксон учинчи йилда Санъога бориб, «ал-Муфассал»ни Фақиҳ Алий ибн Солиҳ ал-Алафийда тугатган, шарҳини ва ар-Разийнинг «ал-Кофия» шарҳини ҳамда сарфга оид «аш-Шофия»ни шарҳи билан Фақиҳ Муҳаммад ибн Иброҳим аз-Зафарийда ўқиган; «Талхис ал-Мифтоҳ» ва ас-Саккокийнинг «ал-Мифтоҳ»ини, «ал-Кашшоф»ни ва ал-Азуднинг «Мухтасар ал-Мунтаҳо» шарҳини Саййид ал-Ҳодий ибн Муҳаммаддан; ҳадисда «Шифў ал-аввом», «Усул ал-аҳком» ва «Жомиъ ал-усул»нинг бир қисмини Имом Муҳаммад ибн Алий ал-Вашалийдан ўқиган. Кўп фанларни ўқиб, ақлий ва нақлий илмларда етук бўлган, илми машҳур бўлиб, нажобати зоҳир бўлган ва илм ёйишга берилган. Сўнг тўққиз юз ўн иккинчи йил жумодул-уло ойининг биринчи ўн кунлигида аз-Зафирда туриб, ўзига даъват қилган; уламолар ва катталар унга байъат бериб, Яман тоғлари аҳли буни қабул билан кутиб олган. Тиҳома томонлари ва Қуйи Яман Султон Омир ибн Абдулваҳҳоб қўлида эди ва у билан имом орасида доимий тўқнашувлар бўлиб турди. Тўққиз юз йигирма биринчи йилда черкаслардан бир тоифа Яман соҳилларига чиқиб, Султон Омирдан озиқ-овқат сўраганида у рад этган; шундан кейин улар ўша пайтда Яман аҳлига нотаниш бўлган милтиқлар билан унинг юртига кирган ва Омир юборган катта қўшин милтиқ овозини эшитиб, ўликларини кўриб қочган, черкаслар эса уларни қувиб қирган, охири Омирни ҳам қувиб етиб ўлдиришган; кейин Санъога кириб хунук ишлар қилганлар. Сўнг имом устига юрганларида сулҳ бўлиб, улар Санъода, имом эса Тҳулода қолиши келишилган; улар имом билан учрашишни шарт қилганда, черкасларнинг ғадр ва макрига қурилган табиати сабабли унга бунга бормаслик маслаҳат берилган ва у шундай қилган; улар яна урушга қайтган-у, ҳеч нарсага эриша олмаган, кейин султонлари Қонсуҳ ал-Ғаврий Ибн Усмон қўлида ўлдирилгани хабари етиб қайтиб кетишган — аммо Яманда бузғунчилик қилиб, одам ўлдириб, ҳурматларни бузиб, молларни талаган эдилар. Шундан кейин Санъо ва унинг юртлари, Саъда ва орадаги шаҳарлар имом итоатига кирган; имом Бану Тоҳир юртига юриб, ат-Таъкар, Таъизз қалъаси ва Ҳарозни фатҳ қилган; кейин Сулаймон Пошо турк қўшини билан чиқиб Забид ва Таъиззга етган, имом эса Жозон, Абу Ариш юртлари ва бошқа Тиҳома томонларини фатҳ қилган. Сўнг имом билан ўғли ал-Мутаҳҳар орасида сирасида баён қилинган сабабларга кўра нифоқ чиқиб, ал-Мутаҳҳар отасига ва акаси Шамсуддинга қарши уруш қилган — бу ишлар туркларнинг Яманнинг кўп томонларини эгаллашига энг катта сабаблардан бўлган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 278Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 278