al-Kamol Muso ibn Yunus al-Mavsiliy

Alloma Abul-Fath Muso ibn Yunus ibn Muhammad ibn Manʼa ibn Molik al-Mavsiliy, shofiʼiy. Besh yuz ellik birinchi yilda Mavsilda tugʻilgan. Fiqhni otasidan, Bagʻdodda esa Nizomiya muidi as-Sadid as-Salmosiydan olib, usul va xilofda yuksalgan; nahvni Ibn Saʼdun al-Qurtubiy va al-Kamol al-Anboriyga oʻqigan. Aqliy ilmlarga berilib, ularda soʻnggi choʻqqiga chiqqan; zehni oʻtkir edi va oʻn toʻrt fanni puxta bilardi, deyishgan. Nomi mashhur boʻlib, turli oʻlkalardan toliblar uning huzuriga kelgan; riyoziyot ilmini mukammal bilishda oʻz davrida tengsiz edi. Ibn Xallikon: «Aqliy ilmlar unda ustun boʻlgani uchun diniga shubha qilinardi», — deydi va oʻzi olti yuz yigirma oltinchi yil ramazonida Mavsilda uni koʻrgani, otasi bilan orasidagi doʻstlik tufayli qayta-qayta borgani, ammo Shomga tez ketgani uchun undan ilm ololmaganini aytadi. Faqihlar: «U yigirma toʻrt ilmni puxta biladi», — der edilar. Hanafiylardan bir jamoa unda oʻz mazhablarini oʻqir, u esa mashhur mushkulligiga qaramay «al-Jomeʼ al-kabir» masalalarini eng yaxshi yechib berardi; Iroq va Buxoro xilofini, fiqh va din usulini puxta bilardi. Faxruddin ar-Roziyning kitoblari Mavsilga yetib kelganida undagi istilohni undan boshqa hech kim tushunmagan; al-Amidiyning «al-Irshod»ini ham bir kechada yechib bergan. Vaqtlar ilmida hech kim topmagan yoʻllarni chiqargan; tarix, arablarning ayyomi va voqealari, sheʼr va suhbat mavzularidan koʻp narsani yod bilardi. Zimmiylar unga Tavrot va Injilni oʻqir, u esa bu ikki kitobni ularga shunday sharhlab berardiki, oʻzlari bunday tushuntirib beradigan kishi topolmasliklarini eʼtirof qilishardi. Shaʼbonning oʻn toʻrtinchi kuni Mavsilda vafot etgan.Аллома Абул-Фатҳ Мусо ибн Юнус ибн Муҳаммад ибн Манъа ибн Молик ал-Мавсилий, шофиъий. Беш юз эллик биринчи йилда Мавсилда туғилган. Фиқҳни отасидан, Бағдодда эса Низомия муиди ас-Садид ас-Салмосийдан олиб, усул ва хилофда юксалган; наҳвни Ибн Саъдун ал-Қуртубий ва ал-Камол ал-Анборийга ўқиган. Ақлий илмларга берилиб, уларда сўнгги чўққига чиққан; зеҳни ўткир эди ва ўн тўрт фанни пухта биларди, дейишган. Номи машҳур бўлиб, турли ўлкалардан толиблар унинг ҳузурига келган; риёзиёт илмини мукаммал билишда ўз даврида тенгсиз эди. Ибн Халликон: «Ақлий илмлар унда устун бўлгани учун динига шубҳа қилинарди», — дейди ва ўзи олти юз йигирма олтинчи йил рамазонида Мавсилда уни кўргани, отаси билан орасидаги дўстлик туфайли қайта-қайта боргани, аммо Шомга тез кетгани учун ундан илм ололмаганини айтади. Фақиҳлар: «У йигирма тўрт илмни пухта билади», — дер эдилар. Ҳанафийлардан бир жамоа унда ўз мазҳабларини ўқир, у эса машҳур мушкуллигига қарамай «ал-Жомеъ ал-кабир» масалаларини энг яхши ечиб берарди; Ироқ ва Бухоро хилофини, фиқҳ ва дин усулини пухта биларди. Фахруддин ар-Розийнинг китоблари Мавсилга етиб келганида ундаги истилоҳни ундан бошқа ҳеч ким тушунмаган; ал-Амидийнинг «ал-Иршод»ини ҳам бир кечада ечиб берган. Вақтлар илмида ҳеч ким топмаган йўлларни чиқарган; тарих, арабларнинг айёми ва воқеалари, шеър ва суҳбат мавзуларидан кўп нарсани ёд биларди. Зиммийлар унга Таврот ва Инжилни ўқир, у эса бу икки китобни уларга шундай шарҳлаб берардики, ўзлари бундай тушунтириб берадиган киши тополмасликларини эътироф қилишарди. Шаъбоннинг ўн тўртинчи куни Мавсилда вафот этган.

Manba: Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy), j. 7, b. 353Манба: Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий), ж. 7, б. 353