Al-Malik al-Muzaffar Sayfiddin Qutuz ibn Abdulloh at-Turkiy

Al-Muizz Izziddin Aybak at-Turkumoniyning eng yaqin mamluki; al-Muizz esa as-Solih Ayyub ibn al-Komilning mamluklaridan edi. Xoʻjasi al-Muizz oʻldirilganda uning oʻgʻli Nuriddin al-Mansur Alini taxtga oʻtqazish uchun turdi; keyin tatarlar xabarini eshitib, xoʻjasining oʻgʻli kichikligi sababli soʻz boʻlinib ketishidan qoʻrqdi va uni chetlatib, oʻziga chaqirdi — ellik yettinchi yilning zulqaʼdasida unga bayʼat qilindi. Soʻng tatarlar ustiga yurdi va Alloh Ayn Jolutda islomning gʻalabasini uning qoʻlida muqaddar qildi. Jasur, botir, xayri koʻp, islomga va uning ahliga xayrixoh edi; odamlar uni sevar va unga koʻp duo qilardilar. Ayn Jolut jangi kuni oti oʻldirilib, oʻsha zahoti zaxira ot tutgan xizmatkorlardan birortasini topolmagani, otdan tushib, jang qizib turgan bir paytda sultonga xos qalb oʻrnida yer ustida qimirlamay turgani zikr qilinadi. Amirlardan biri uni koʻrib, otidan tushdi va sultonga otini minishi uchun qasam ichdi; u koʻnmay: «Men musulmonlarni sening foydangdan mahrum qilmasman», dedi. Xizmatkorlar ot keltirgunicha shu holda turdi. Baʼzi amirlar uni malomat qilib: «Ey xoʻjam, nega falonchining otini minmading? Dushmandan biri seni koʻrsa oʻldirardi va sening sabab islom halok boʻlardi», deganida: «Menga kelsak, jannatga borardim; islomga kelsak, uning Rabbi bor, uni zoye qilmaydi — falon, falon, falon oʻldirilgan», deb bir talay podshohni sanadi, «keyin Alloh islomga ularning oʻrniga uni saqlaydiganlarni turgʻizdi va islomni zoye qilmadi», dedi. Misrdan chiqqanida xizmatida bahriy amirlarning kattalaridan koʻp kishi, Hamo sohibi al-Mansur va podshohzodalardan bir jamoa bor edi; Hamo sohibiga: «Bu kunlarda dasturxon yozishga oʻzingni ovora qilma, jangchining oldida yeydigan bir boʻlak goʻsht boʻlsa bas — tez, tez!» deb yubordi. Dushman bilan uchrashuvi ramazonning oxirgi oʻn kunligida, juma kuni boʻldi — bu ulugʻ bashorat edi, chunki Badr voqeasi ham juma kuni boʻlgan.Ал-Муизз Иззиддин Айбак ат-Туркумонийнинг энг яқин мамлуки; ал-Муизз эса ас-Солиҳ Айюб ибн ал-Комилнинг мамлукларидан эди. Хўжаси ал-Муизз ўлдирилганда унинг ўғли Нуриддин ал-Мансур Алини тахтга ўтқазиш учун турди; кейин татарлар хабарини эшитиб, хўжасининг ўғли кичиклиги сабабли сўз бўлиниб кетишидан қўрқди ва уни четлатиб, ўзига чақирди — эллик еттинчи йилнинг зулқаъдасида унга байъат қилинди. Сўнг татарлар устига юрди ва Аллоҳ Айн Жолутда исломнинг ғалабасини унинг қўлида муқаддар қилди. Жасур, ботир, хайри кўп, исломга ва унинг аҳлига хайрихоҳ эди; одамлар уни севар ва унга кўп дуо қилардилар. Айн Жолут жанги куни оти ўлдирилиб, ўша заҳоти захира от тутган хизматкорлардан бирортасини тополмагани, отдан тушиб, жанг қизиб турган бир пайтда султонга хос қалб ўрнида ер устида қимирламай тургани зикр қилинади. Амирлардан бири уни кўриб, отидан тушди ва султонга отини миниши учун қасам ичди; у кўнмай: «Мен мусулмонларни сенинг фойдангдан маҳрум қилмасман», деди. Хизматкорлар от келтиргунича шу ҳолда турди. Баъзи амирлар уни маломат қилиб: «Эй хўжам, нега фалончининг отини минмадинг? Душмандан бири сени кўрса ўлдирарди ва сенинг сабаб ислом ҳалок бўларди», деганида: «Менга келсак, жаннатга борардим; исломга келсак, унинг Рабби бор, уни зое қилмайди — фалон, фалон, фалон ўлдирилган», деб бир талай подшоҳни санади, «кейин Аллоҳ исломга уларнинг ўрнига уни сақлайдиганларни турғизди ва исломни зое қилмади», деди. Мисрдан чиққанида хизматида баҳрий амирларнинг катталаридан кўп киши, Ҳамо соҳиби ал-Мансур ва подшоҳзодалардан бир жамоа бор эди; Ҳамо соҳибига: «Бу кунларда дастурхон ёзишга ўзингни овора қилма, жангчининг олдида ейдиган бир бўлак гўшт бўлса бас — тез, тез!» деб юборди. Душман билан учрашуви рамазоннинг охирги ўн кунлигида, жума куни бўлди — бу улуғ башорат эди, чунки Бадр воқеаси ҳам жума куни бўлган.

Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 7219Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 7219