al-Malik az-Zohir Tatar

Avvalida az-Zohir Barquqning mamluklaridan edi, soʻng al-Muayyad saltanatida koʻtarilib muqaddamlardan biri boʻlgan; al-Muayyad oʻlim kasalida uni oʻgʻli al-Muzaffar Ahmad ustida soʻzlovchi qilib qoʻygan va u otasi vafotidan keyin uni olib safar qilgan. Keyin otabek boʻlib, ishni oʻzi uchun tayyorlashga kirishgan va oxiri al-Muzaffarni taxtdan tushirib, shaʼbon oyining oʻn toʻqqizinchi, juma kuni uning oʻrniga mamlakatda qaror topgan. Ramazonning oʻn yettinchisida Qohiraga qaytishga chiqib, shavvolning toʻrtinchisida yetib kelgan; soʻng kasal boʻlib zulqaʼda boshigacha toʻshakda yotgan, biroz tuzalib, keyin kasali ogʻirlashib zulhijjaning ikkinchisida qozilar va ulamoni yigʻib, oʻgʻli Muhammadga vasiyat qilgan; oʻsha yilning zulhijja oyi toʻrtinchisida, ellik yoshlarida vafot etgan va oʻsha kuni Qarofada dafn qilingan — hukmronligi toʻqson nechchi kun boʻlgan. Ulamoni sevib ulugʻlardi, xulqi goʻzal, saxovati va ehsoni haddan tashqari keng edi: al-Muayyadning oxirgi kunlarida koʻp bergani sababli ozgina narsaga muhtoj boʻlib topolmasdi — unga taom keltirgan kishiga mukofot bermoqchi boʻlganda hech narsa topmay, xoslaridan qarz soʻraganda biridan boshqasi «hech narsam yoʻq» deb qasam ichgan; shu holat bilan butun mamlakatni va al-Muayyad toʻplagan sultonlik xazinalaridagi hamma narsani egallashi orasida bir haftagina bor edi. al-Maqriziy: «Diyonatga moyil edi, yumshoqlik, ehson va karam bilan birga yengiltaklik, xiffat va hanafiy mazhabiga qattiq taassubi bor edi — faqihlardan hanafiy boʻlmaganini qoldirmaslikni istardi; qisqa muddatida ulkan mollarni yoʻq qildi va davlatga katta xarajat yuklab, oʻzidan keyingilarni charchatdi», deydi. Ibn Xatib an-Nosiriya esa: «Adolatga moyil edi, ilm ahlini sevib ikrom qilardi va fiqh masalalarida Abu Hanifa mazhabi boʻyicha soʻzlardi», degan.Аввалида аз-Зоҳир Барқуқнинг мамлукларидан эди, сўнг ал-Муайяд салтанатида кўтарилиб муқаддамлардан бири бўлган; ал-Муайяд ўлим касалида уни ўғли ал-Музаффар Аҳмад устида сўзловчи қилиб қўйган ва у отаси вафотидан кейин уни олиб сафар қилган. Кейин отабек бўлиб, ишни ўзи учун тайёрлашга киришган ва охири ал-Музаффарни тахтдан тушириб, шаъбон ойининг ўн тўққизинчи, жума куни унинг ўрнига мамлакатда қарор топган. Рамазоннинг ўн еттинчисида Қоҳирага қайтишга чиқиб, шавволнинг тўртинчисида етиб келган; сўнг касал бўлиб зулқаъда бошигача тўшакда ётган, бироз тузалиб, кейин касали оғирлашиб зулҳижжанинг иккинчисида қозилар ва уламони йиғиб, ўғли Муҳаммадга васият қилган; ўша йилнинг зулҳижжа ойи тўртинчисида, эллик ёшларида вафот этган ва ўша куни Қарофада дафн қилинган — ҳукмронлиги тўқсон неччи кун бўлган. Уламони севиб улуғларди, хулқи гўзал, саховати ва эҳсони ҳаддан ташқари кенг эди: ал-Муайяднинг охирги кунларида кўп бергани сабабли озгина нарсага муҳтож бўлиб тополмасди — унга таом келтирган кишига мукофот бермоқчи бўлганда ҳеч нарса топмай, хосларидан қарз сўраганда биридан бошқаси «ҳеч нарсам йўқ» деб қасам ичган; шу ҳолат билан бутун мамлакатни ва ал-Муайяд тўплаган султонлик хазиналаридаги ҳамма нарсани эгаллаши орасида бир ҳафтагина бор эди. ал-Мақризий: «Диёнатга мойил эди, юмшоқлик, эҳсон ва карам билан бирга енгилтаклик, хиффат ва ҳанафий мазҳабига қаттиқ таассуби бор эди — фақиҳлардан ҳанафий бўлмаганини қолдирмасликни истарди; қисқа муддатида улкан молларни йўқ қилди ва давлатга катта харажат юклаб, ўзидан кейингиларни чарчатди», дейди. Ибн Хатиб ан-Носирия эса: «Адолатга мойил эди, илм аҳлини севиб икром қиларди ва фиқҳ масалаларида Абу Ҳанифа мазҳаби бўйича сўзларди», деган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0