Ali ibn Hasan al-Laysiy

Misrlik shoir; nadimlardan. Xadiv Ismoilga koʻp safarlarida hamroh boʻlgan, Tavfiqning butun kunlarini koʻrgan va Abbos kunlarida vafot etgan. Koʻp nazmi bor, ammo uning koʻpidan lafz va mavzu jihatidan oʻzi rozi emas edi. Qohirada imom Lays maqbarasiga qoʻshni boʻlib turgani uchun «al-Laysiy» deb laqablangan: Bulaqda tugʻilgan, kichikligida yetim qolgan va onasi uni imom Lays tomoniga koʻchirgan. Azharda qisqa muddat oʻqib, keyin shayx Ali ibn Abdulhaq al-Qusiyga muloziim boʻlgan va undan fiqh hamda adab oʻrgangan. Tarablus al-Gʻarbdagi Jabal al-Axzarga, Muhammad ibn Ali as-Sanusiy huzuriga safar qilib, tasavvuf yoʻlini tutgan; uch yilcha tuya va qoʻy boqib, zoviyalar qurishga yordam berib, hadis va boshqa ilmlarni olib turgan. 1262-yili Misrga qaytib shuhrat topgan. Juda uzun boʻyli, qora tanli edi. Vafoti ham tugʻilgani kabi Qohirada. «Devoni sheʼr»i bor; aytilishicha, u buni bosgan kishini laʼnatlagan. Uning kichik «Rihla ila-n-Namso va Almoniyo» (qoʻlyozma) asarini koʻrdim: unda amirlardan biriga hamroh boʻlib 33 kun (1875-yil 26-yanvardan 28-fevralgacha) yurgan va unda mulohazalar hamda latifalar bor; jumladan Misr hukumati Venada qurgan masjidni vasf qilib: «Unda masjidlarning goʻzalliklaridan hech narsa kam emas, faqat qurilishining mevasi boʻlgan shiorlari barpo etilmagan», degan; aravalar haqida: «Itlar tortadigan aravalar borki, eng kuchli eshak koʻtaradigan yukni koʻtarolmaydi», degan; qor poyezd oynasiga yogʻishi haqida: «Oynaning yuzida qor koʻtarilsa, kofur tovoqlari ustidagi olmos ushoqlarini koʻrasan», degan. Chet ismni zikr qilsa, uni harakat bilan qayd qilib qoʻyardi. Venada uchrashganlaridan biri — u yerdagi Sharq tillari maktabida arab tili mudarrisi boʻlgan Yusuf Ziyouddin al-Xolidiy. Misrdagi «as-Saff» markazidagi uyida saqlanadigan varaqlari va kitoblari toʻplamini koʻrishga muyassar boʻldim; ulardan bildimki, u hazilkashligi va tabiati nozikligi bilan bir qatorda jiddiy va siyosat kishisi ham boʻlgan, Mahmud Somiy al-Borudiy, Muhammad Abduh, Shakib Arslon va Yusuf al-Asir kabilar bilan aloqasi kuchli edi.Мисрлик шоир; надимлардан. Хадив Исмоилга кўп сафарларида ҳамроҳ бўлган, Тавфиқнинг бутун кунларини кўрган ва Аббос кунларида вафот этган. Кўп назми бор, аммо унинг кўпидан лафз ва мавзу жиҳатидан ўзи рози эмас эди. Қоҳирада имом Лайс мақбарасига қўшни бўлиб тургани учун «ал-Лайсий» деб лақабланган: Булақда туғилган, кичиклигида етим қолган ва онаси уни имом Лайс томонига кўчирган. Азҳарда қисқа муддат ўқиб, кейин шайх Али ибн Абдулҳақ ал-Қусийга мулозиим бўлган ва ундан фиқҳ ҳамда адаб ўрганган. Тараблус ал-Ғарбдаги Жабал ал-Ахзарга, Муҳаммад ибн Али ас-Санусий ҳузурига сафар қилиб, тасаввуф йўлини тутган; уч йилча туя ва қўй боқиб, зовиялар қуришга ёрдам бериб, ҳадис ва бошқа илмларни олиб турган. 1262-йили Мисрга қайтиб шуҳрат топган. Жуда узун бўйли, қора танли эди. Вафоти ҳам туғилгани каби Қоҳирада. «Девони шеър»и бор; айтилишича, у буни босган кишини лаънатлаган. Унинг кичик «Риҳла ила-н-Намсо ва Алмониё» (қўлёзма) асарини кўрдим: унда амирлардан бирига ҳамроҳ бўлиб 33 кун (1875-йил 26-январдан 28-февралгача) юрган ва унда мулоҳазалар ҳамда латифалар бор; жумладан Миср ҳукумати Венада қурган масжидни васф қилиб: «Унда масжидларнинг гўзалликларидан ҳеч нарса кам эмас, фақат қурилишининг меваси бўлган шиорлари барпо этилмаган», деган; аравалар ҳақида: «Итлар тортадиган аравалар борки, энг кучли эшак кўтарадиган юкни кўтаролмайди», деган; қор поезд ойнасига ёғиши ҳақида: «Ойнанинг юзида қор кўтарилса, кофур товоқлари устидаги олмос ушоқларини кўрасан», деган. Чет исмни зикр қилса, уни ҳаракат билан қайд қилиб қўярди. Венада учрашганларидан бири — у ердаги Шарқ тиллари мактабида араб тили мударриси бўлган Юсуф Зиёуддин ал-Холидий. Мисрдаги «ас-Сафф» марказидаги уйида сақланадиган варақлари ва китоблари тўпламини кўришга муяссар бўлдим; улардан билдимки, у ҳазилкашлиги ва табиати нозиклиги билан бир қаторда жиддий ва сиёсат кишиси ҳам бўлган, Маҳмуд Сомий ал-Борудий, Муҳаммад Абдуҳ, Шакиб Арслон ва Юсуф ал-Асир кабилар билан алоқаси кучли эди.

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 4, b. 275Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 4, б. 275