Ali ibn (Sulton) Muhammad (Nuriddin al-Mullo al-Haraviy al-Qoriy)

Hanafiy faqih; oʻz asrida ilm sadrlaridan. Hirotda tugʻilib Makkani makon tutgan va oʻsha yerda vafot etgan. Aytilishicha, u har yili bir mushaf yozib, unga qiroatlar va tafsirdan hoshiyalar qoʻyar, soʻng uni sotib, yildan yilgacha kun kechirishiga yetkazar edi. Koʻp kitob tasnif qilgan: uch jildlik «Tafsir al-Qurʼon» (qoʻlyozma), «al-Asmor al-janiyya fi asmo al-hanafiyya», fiqhga oid «al-Fusul al-muhimma» (qoʻlyozma), manosikka oid «Bidoyat as-solik» (qoʻlyozma), «Sharh Mishkot al-masobih» (bosilgan), «Sharh mushkilot al-Muvatto» (qoʻlyozma), «Sharh ash-Shifo» (bosilgan), hadisga oid «Sharh al-Hisn al-hasin» (qoʻlyozma), «Sharh ash-Shamoil» (bosilgan), Abdulqohir as-Suhravardiyning «Odob al-muridin»iga taʼliq (qoʻlyozma, Ribot xizonasida 2503-raqam), risola «Siyrat ash-shayx Abdulqodir al-Jiyloniy» (bosilgan), «al-Qomus»dan moddalarni «an-Nomus» deb ixtisor qilgani, «Sharh al-Arbaʼin an-Navaviyya» (bosilgan), «Tazkirat al-mavzuot» (bosilgan), tafsirga oid «Kitob al-Jamolayn, hoshiya ala-l-Jalolayn» (bosilgan, undan bir juz), risola «Arbaʼun hadisan qudsiyya» (qoʻlyozma), tavhidga oid «Badʼ al-amoliy» qasidasini sharhlagan «Zav al-maoliy» (bosilgan), «Minah ar-ravz al-azhar fi sharh al-Fiqh al-akbar» (bosilgan), Ibn al-Arabiyga «Fusus» kitobi xususida hamda hulul va ittihodni aytuvchilarga raddiya boʻlgan risola (qoʻlyozma), «Ihyo»dan ixtisor qilingan «Ayn al-ilm» kitobining sharhi (bosilgan), samoʼga oid Kitob, Sunnat va imomlar naqllaridan iborat «Fath al-asmoʼ» (qoʻlyozma), «al-Manor»ning muxtasariga usulga oid sharh «Tavzih al-maboniy» (qoʻlyozma) va Ubayd kutubxonasidagi «az-Zubda fi sharh al-Burda» (qoʻlyozma). Otasining ismi haqidagi ixtilofga kelsak, uning hoshiyasida shunday deyilgan: «Ajamlarning odati bolalariga Fozil Muhammad, Sodiq Muhammad, Asad Muhammad kabi qoʻsh ismlar qoʻyishdir; otasining ismi Sulton Muhammad, u ham shu qabildan — eshitilgani shu; podshohlardan boʻlgani haqida esa hech narsa eshitilmagan».Ҳанафий фақиҳ; ўз асрида илм садрларидан. Ҳиротда туғилиб Маккани макон тутган ва ўша ерда вафот этган. Айтилишича, у ҳар йили бир мушаф ёзиб, унга қироатлар ва тафсирдан ҳошиялар қўяр, сўнг уни сотиб, йилдан йилгача кун кечиришига етказар эди. Кўп китоб тасниф қилган: уч жилдлик «Тафсир ал-Қуръон» (қўлёзма), «ал-Асмор ал-жанийя фи асмо ал-ҳанафийя», фиқҳга оид «ал-Фусул ал-муҳимма» (қўлёзма), маносикка оид «Бидоят ас-солик» (қўлёзма), «Шарҳ Мишкот ал-масобиҳ» (босилган), «Шарҳ мушкилот ал-Муватто» (қўлёзма), «Шарҳ аш-Шифо» (босилган), ҳадисга оид «Шарҳ ал-Ҳисн ал-ҳасин» (қўлёзма), «Шарҳ аш-Шамоил» (босилган), Абдулқоҳир ас-Суҳравардийнинг «Одоб ал-муридин»ига таълиқ (қўлёзма, Рибот хизонасида 2503-рақам), рисола «Сийрат аш-шайх Абдулқодир ал-Жийлоний» (босилган), «ал-Қомус»дан моддаларни «ан-Номус» деб ихтисор қилгани, «Шарҳ ал-Арбаъин ан-Нававийя» (босилган), «Тазкират ал-мавзуот» (босилган), тафсирга оид «Китоб ал-Жамолайн, ҳошия ала-л-Жалолайн» (босилган, ундан бир жуз), рисола «Арбаъун ҳадисан қудсийя» (қўлёзма), тавҳидга оид «Бадъ ал-амолий» қасидасини шарҳлаган «Зав ал-маолий» (босилган), «Минаҳ ар-равз ал-азҳар фи шарҳ ал-Фиқҳ ал-акбар» (босилган), Ибн ал-Арабийга «Фусус» китоби хусусида ҳамда ҳулул ва иттиҳодни айтувчиларга раддия бўлган рисола (қўлёзма), «Иҳё»дан ихтисор қилинган «Айн ал-илм» китобининг шарҳи (босилган), самўга оид Китоб, Суннат ва имомлар нақлларидан иборат «Фатҳ ал-асмў» (қўлёзма), «ал-Манор»нинг мухтасарига усулга оид шарҳ «Тавзиҳ ал-мабоний» (қўлёзма) ва Убайд кутубхонасидаги «аз-Зубда фи шарҳ ал-Бурда» (қўлёзма). Отасининг исми ҳақидаги ихтилофга келсак, унинг ҳошиясида шундай дейилган: «Ажамларнинг одати болаларига Фозил Муҳаммад, Содиқ Муҳаммад, Асад Муҳаммад каби қўш исмлар қўйишдир; отасининг исми Султон Муҳаммад, у ҳам шу қабилдан — эшитилгани шу; подшоҳлардан бўлгани ҳақида эса ҳеч нарса эшитилмаган».

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 5, b. 12Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 5, б. 12