Aliy ibn Abu Bakr ibn Sulaymon ibn Abu Bakr ibn Umar ibn Soleh, Nuruddin al-Haysamiy ash-Shofiʼiy al-Hofiz

Rajab oyida Qohirada tugʻilib oʻsdi, Qurʼonni oʻqidi, soʻng az-Zayn al-Iroqiyga hamroh boʻlib, u vafot etgunicha safarda ham, hazarda ham undan ajralmadi. Misr, Qohira, Haramayn, Baytul Maqdis, Damashq, Baʼlabak, Hamo, Halab, Hims, Tarablus va boshqa yerlardagi barcha eshitganlarida unga hamroh boʻldi; ikkovi bir-biridan faqat oz eshitilgan narsa va bir necha shayxda ajralib qoldi, u esa sami va shayxlari koʻp edi. az-Zayn hech bir ishida undan boshqasiga suyanmasdi va unga qizini berdi, undan bir necha farzand koʻrdi; az-Zaynning tasniflaridan koʻpini yozib, koʻpini unga oʻqib, uning qoʻlida yetishdi. at-Tabaroniyning uchta muʼjami hamda Ahmad, al-Bazzor va Abu Yaʼloning musnadlaridagi Olti Kitobga qoʻshimcha hadislarni ajratdi: avval Ahmadning zavoididan boshlab ikki jild qildi, qolgan beshtaning har birini mustaqil tasnif qildi — faqat at-Tabaroniyning «Avsat» va «Sagʻir»ini bir tasnifda birlashtirdi; soʻng hammasini sanadlari olib tashlangan bir kitobda «Majmaʼ az-zavoid» deb toʻpladi. Ibn Hibbon «Sahih»ining Sahihaynga qoʻshimchalarini ham ajratdi, Abu Nuaymning «Hilya» hadislarini boblarga tartibladi — qoralamasini qoldirib vafot etgach, Ibn Hajar uni oqqa koʻchirib ikki jildda tugatdi; «Gʻaylaniyot», «Xalʼiyot» va Doraqutniyning «Favoid Tammom al-afrod»ini ham boblarga soldi, Ibn Hibbon va al-Ijliyning «Siqot»ini harflarga tartibladi. Dinda, taqvoda, zuhdda, ilm va ibodatga yuzlanishda, az-Zaynga xizmatda, odamlarga aralashmaslikda hamda hadis va uning ahlini sevishda ajoyib edi; koʻp hadis aytdi, az-Zayn vafotidan keyin odamlar undan koʻp ilm oldi, shunda ham holini oʻzgartirmadi, sadrga chiqmadi va shayxlik daʼvo qilmadi. Ibn Hajar: «Uning «Majmaʼ az-zavoid»dagi vahmlarini kuzatib borgan edim, bu unga yetib, meni malomat qildi va men kuzatishni tark etdim»; yana: «Matnlarni koʻp yodda tutar, az-Zayn huzurida tez javob berardi va az-Zayn bunga qoyil qolardi; bilmagan kishi javobining tezligidan uni az-Zayndan hofizroq deb oʻylardi — aslo unday emas, hifz maʼrifatdir».Ражаб ойида Қоҳирада туғилиб ўсди, Қуръонни ўқиди, сўнг аз-Зайн ал-Ироқийга ҳамроҳ бўлиб, у вафот этгунича сафарда ҳам, ҳазарда ҳам ундан ажралмади. Миср, Қоҳира, Ҳарамайн, Байтул Мақдис, Дамашқ, Баълабак, Ҳамо, Ҳалаб, Ҳимс, Тараблус ва бошқа ерлардаги барча эшитганларида унга ҳамроҳ бўлди; иккови бир-биридан фақат оз эшитилган нарса ва бир неча шайхда ажралиб қолди, у эса сами ва шайхлари кўп эди. аз-Зайн ҳеч бир ишида ундан бошқасига суянмасди ва унга қизини берди, ундан бир неча фарзанд кўрди; аз-Зайннинг таснифларидан кўпини ёзиб, кўпини унга ўқиб, унинг қўлида етишди. ат-Табаронийнинг учта муъжами ҳамда Аҳмад, ал-Баззор ва Абу Яълонинг муснадларидаги Олти Китобга қўшимча ҳадисларни ажратди: аввал Аҳмаднинг завоидидан бошлаб икки жилд қилди, қолган бештанинг ҳар бирини мустақил тасниф қилди — фақат ат-Табаронийнинг «Авсат» ва «Сағир»ини бир таснифда бирлаштирди; сўнг ҳаммасини санадлари олиб ташланган бир китобда «Мажмаъ аз-завоид» деб тўплади. Ибн Ҳиббон «Саҳиҳ»ининг Саҳиҳайнга қўшимчаларини ҳам ажратди, Абу Нуаймнинг «Ҳиля» ҳадисларини бобларга тартиблади — қораламасини қолдириб вафот этгач, Ибн Ҳажар уни оққа кўчириб икки жилдда тугатди; «Ғайланиёт», «Халъиёт» ва Дорақутнийнинг «Фавоид Таммом ал-афрод»ини ҳам бобларга солди, Ибн Ҳиббон ва ал-Ижлийнинг «Сиқот»ини ҳарфларга тартиблади. Динда, тақвода, зуҳдда, илм ва ибодатга юзланишда, аз-Зайнга хизматда, одамларга аралашмасликда ҳамда ҳадис ва унинг аҳлини севишда ажойиб эди; кўп ҳадис айтди, аз-Зайн вафотидан кейин одамлар ундан кўп илм олди, шунда ҳам ҳолини ўзгартирмади, садрга чиқмади ва шайхлик даъво қилмади. Ибн Ҳажар: «Унинг «Мажмаъ аз-завоид»даги ваҳмларини кузатиб борган эдим, бу унга етиб, мени маломат қилди ва мен кузатишни тарк этдим»; яна: «Матнларни кўп ёдда тутар, аз-Зайн ҳузурида тез жавоб берарди ва аз-Зайн бунга қойил қоларди; билмаган киши жавобининг тезлигидан уни аз-Зайндан ҳофизроқ деб ўйларди — асло ундай эмас, ҳифз маърифатдир».

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 441Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 441