Aliy ibn Muhammad al-Qushchiy

Bu soʻzning arabchadagi maʼnosi «lochin boquvchi»; otasi Movarounnahr podshohining lochin boqadigan xizmatkorlaridan edi. Samarqand olimlariga oʻqidi, soʻng Rumga rihlat qilib Qoziyzoda ar-Rumiyga oʻqidi, keyin Kirmon yurtlariga borib u yerning olimlariga oʻqidi va «at-Tajrid» sharhini oʻsha yerda qoralama qildi. Movarounnahr podshohiga qaytganda — u qayerga ketganini bilmasdi — podshoh gʻoyib boʻlgani uchun uni malomat qildi, u esa ilm talabida gʻurbatda boʻlganini uzr aytdi. «Qanday hadya bilan kelding?» deganda: «Qadimgilar hal qilishda hayron qolgan Oy ishkolini hal qilgan risola», dedi; podshoh uni tik turib oʻqib qoyil qoldi. Oʻsha podshoh rasadxona qurib, bir jamoa olimni unda ishlashga buyurgan, ular vafot etgan edi; u bunga buyurdi va uni tugatdi — hosilini yozib olganlari mashhur «Zij al-jadid» boʻlib, zijlarning eng yaxshisidir. Podshoh vafot etib oʻrniga oʻgʻillaridan biri kelganda uning qadrini bilmadi va u hajga izn soʻradi; Tabrizga yetganda uning sultoni katta ikrom koʻrsatdi va uni Rum sultoni Muhammadxonga elchi qilib yubordi, u esa Tabriz sultonidan ham ortiq ikrom qildi va yonida qolishini soʻradi — u javob xatini yetkazib qaytishga vaʼda berib ahd qildi. Elchilikni ado etgach, sulton Muhammadxon xizmatkorlaridan bir jamoani yubordi, ular unga xizmat qilib, har manzilda sultonning amri bilan ming dirham sarfladilar va u katta hashamat bilan Qustantiniyaga yetdi. Sulton bilan uchrashganda unga hisob ilmida «al-Muhammadiya» degan risolani hadya qildi, soʻng sulton Muhammadxon nomiga hayʼat ilmida «ar-Risola al-fathiya»ni yozdi — nomi ajam viloyatining fathiga toʻgʻri kelgani uchun shunday atadi. Sulton uni bir madrasaga mudarris qilib, kuniga ikki yuz dirham, farzandlari va tobelariga — ular ikki yuz nafardan ortiq edi — alohida narsa tayin qildi. Qustantiniyaga birinchi kelganda olimlar uni qarshi olgan va u dengizdagi qalqish va koʻtarilish haqida koʻrganini aytgan, oʻsha zamon rum olimlarining kattasi Xoʻjazoda buning sababi haqida gapirgan; soʻng u as-Saʼd bilan ash-Sharif orasidagi bahsni zikr qilib as-Saʼd tarafini tarjih qilgan, Xoʻjazoda esa unga xilof qilib ash-Sharif tarafini tarjih qilgan. Asarlaridan: yuqorida ishora qilingan «Sharh at-Tajrid» — oʻlkalarda yuradigan, foydasi koʻp ulugʻ sharh; as-Saʼdning «Kashshof»ga hoshiyasining boshiga hoshiya; sarfda «Unqud az-zuhur». Mashhur olimlardan; ash-Shavkoniy uning vafot tarixini topmagan, faqat u Rumga kelgan zamondagi sulton Muhammadxonning oʻlimi 886 yili boʻlganini aytadi.Бу сўзнинг арабчадаги маъноси «лочин боқувчи»; отаси Мовароуннаҳр подшоҳининг лочин боқадиган хизматкорларидан эди. Самарқанд олимларига ўқиди, сўнг Румга риҳлат қилиб Қозийзода ар-Румийга ўқиди, кейин Кирмон юртларига бориб у ернинг олимларига ўқиди ва «ат-Тажрид» шарҳини ўша ерда қоралама қилди. Мовароуннаҳр подшоҳига қайтганда — у қаерга кетганини билмасди — подшоҳ ғойиб бўлгани учун уни маломат қилди, у эса илм талабида ғурбатда бўлганини узр айтди. «Қандай ҳадя билан келдинг?» деганда: «Қадимгилар ҳал қилишда ҳайрон қолган Ой ишколини ҳал қилган рисола», деди; подшоҳ уни тик туриб ўқиб қойил қолди. Ўша подшоҳ расадхона қуриб, бир жамоа олимни унда ишлашга буюрган, улар вафот этган эди; у бунга буюрди ва уни тугатди — ҳосилини ёзиб олганлари машҳур «Зиж ал-жадид» бўлиб, зижларнинг энг яхшисидир. Подшоҳ вафот этиб ўрнига ўғилларидан бири келганда унинг қадрини билмади ва у ҳажга изн сўради; Табризга етганда унинг султони катта икром кўрсатди ва уни Рум султони Муҳаммадхонга элчи қилиб юборди, у эса Табриз султонидан ҳам ортиқ икром қилди ва ёнида қолишини сўради — у жавоб хатини етказиб қайтишга ваъда бериб аҳд қилди. Элчиликни адо этгач, султон Муҳаммадхон хизматкорларидан бир жамоани юборди, улар унга хизмат қилиб, ҳар манзилда султоннинг амри билан минг дирҳам сарфладилар ва у катта ҳашамат билан Қустантинияга етди. Султон билан учрашганда унга ҳисоб илмида «ал-Муҳаммадия» деган рисолани ҳадя қилди, сўнг султон Муҳаммадхон номига ҳайъат илмида «ар-Рисола ал-фатҳия»ни ёзди — номи ажам вилоятининг фатҳига тўғри келгани учун шундай атади. Султон уни бир мадрасага мударрис қилиб, кунига икки юз дирҳам, фарзандлари ва тобеларига — улар икки юз нафардан ортиқ эди — алоҳида нарса тайин қилди. Қустантинияга биринчи келганда олимлар уни қарши олган ва у денгиздаги қалқиш ва кўтарилиш ҳақида кўрганини айтган, ўша замон рум олимларининг каттаси Хўжазода бунинг сабаби ҳақида гапирган; сўнг у ас-Саъд билан аш-Шариф орасидаги баҳсни зикр қилиб ас-Саъд тарафини таржиҳ қилган, Хўжазода эса унга хилоф қилиб аш-Шариф тарафини таржиҳ қилган. Асарларидан: юқорида ишора қилинган «Шарҳ ат-Тажрид» — ўлкаларда юрадиган, фойдаси кўп улуғ шарҳ; ас-Саъднинг «Кашшоф»га ҳошиясининг бошига ҳошия; сарфда «Унқуд аз-зуҳур». Машҳур олимлардан; аш-Шавконий унинг вафот тарихини топмаган, фақат у Румга келган замондаги султон Муҳаммадхоннинг ўлими 886 йили бўлганини айтади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 495Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 495