Aliy ibn Qosim Hanash

Muharram oyida tugʻilib vatani Zaybinda oʻsdi, soʻng Kavkabonga koʻchib uning olimlariga oʻqidi, keyin Sanʼoga kelib ahlidan ilm oldi. Yaman diyorlarini kezib, koʻpini yo hammasini bilib oldi va ahlini — xosini ham, omini ham — sinab koʻrdi; haj qilib qaytdi. Sanʼoga kelgach imom al-Mahdiy al-Abbos ibn al-Husaynga qoʻshildi, u uni yaqin olib suhbatdosh qildi va fasohati, aqlining ogʻirligi, odamlarni sinagani, tabaqalarini bilgani, xabarlarini yodda saqlagani, bularning hammasida oʻzini tutgani, suhbatining goʻzalligi, tilining ravonligi va zehnining oʻtkirligi uchun uni vazirlikka nomzod qila boshladi. Shunda bir guruh vazir hasad qilib imomni unga qarshi qoʻzgʻadi, uni uzoqlashtirdi va u uzoq muddat qamaldi; soʻng ozod qilinib Sanʼoda yashadi. Barcha sifatlarida zamonaning nodirlaridan edi: zamondoshlarining ahvolidan unga yashirin narsa qolmasdi va kimdir ilm, adab yoki oʻtgan-ketganlar tarixidan gapirsa, u ham qoʻshilib xuddi shunday hikoya qilardi. Ilmda ulushi katta, adabda qimor otishi bor edi; oʻzida yoʻqligiga qaramay bori bilan saxovat qiladigan darajada oʻta karamli — baʼzan kiyimini sadaqa qilib, hech nima ushlab qolmasdi; imom al-Mahdiyga yaqin boʻlganda unga keng mol kelar, u sarflab hech narsa jamlamasdi. Zamona erlaridan boʻlib, tajribalar uni pishitgan, sevimli va yoqimsiz, doʻst va dushman, shiddat va farogʻat — boshqa hech kim koʻrmagan narsalarni koʻrgan; kelgan har narsaga eng tez javob beradigan, tili tutilmaydigan, ruhi tushmaydigan kishi edi. Koʻpincha hodisalarni yuz berishidan oldin farosat bilan sezar va koʻpi u taxmin qilgandek chiqardi; kattalar bilan ham, kichiklar bilan ham aloqasi bor, tabaqalar uning oldida shiddat va farogʻat, iqbol va idbor kabi teng edi — oʻzini amir ham, faqir ham koʻrgan. Ash-Shavkoniy undan eshitgan goʻzal soʻzlaridan: odamlar uch tabaqa — yuqorisi haq bilan botilni biladigan katta olimlar, ular ixtilof qilsa fitna chiqmaydi; quyisi fitratdagi avom, ular haqdan qochmaydi va ergashgan kishisi haqli boʻlsa haqli, botil boʻlsa botil boʻladi; oʻrtadagisi esa yovuzlikning manbai va dinda chiqadigan fitnalarning asli — ular ilmda birinchi tabaqaga koʻtariladigan darajada chuqurlashmagan, uni butkul tark etib quyi tabaqadan ham boʻlmagan; yuqori tabaqadan biri ularning qusurdan tugʻilgan aqidalariga xilof, oʻzlari bilmagan gapni aytsa, unga tuhmat oʻqlarini otib, uni har xunuk qavlga nisbat beradilar va quyi tabaqa fitratini yolgʻon bezaklar bilan haqni qabul qilishdan burib yuboradilar — shunda diniy fitnalar oyoqqa turadi. Muharram oyida vafot etdi. Imom al-Mahdiy al-Abbos ibn al-Mansur davlati tarixi bilan mashgʻul boʻlib, voqealarini hayratlanarli darajada yoddan imlo qilgan, soʻng oʻgʻli — asr imomining tarixiga kirishib, boshlagandan keyin vafot etgan.Муҳаррам ойида туғилиб ватани Зайбинда ўсди, сўнг Кавкабонга кўчиб унинг олимларига ўқиди, кейин Санъога келиб аҳлидан илм олди. Яман диёрларини кезиб, кўпини ё ҳаммасини билиб олди ва аҳлини — хосини ҳам, омини ҳам — синаб кўрди; ҳаж қилиб қайтди. Санъога келгач имом ал-Маҳдий ал-Аббос ибн ал-Ҳусайнга қўшилди, у уни яқин олиб суҳбатдош қилди ва фасоҳати, ақлининг оғирлиги, одамларни синагани, табақаларини билгани, хабарларини ёдда сақлагани, буларнинг ҳаммасида ўзини тутгани, суҳбатининг гўзаллиги, тилининг равонлиги ва зеҳнининг ўткирлиги учун уни вазирликка номзод қила бошлади. Шунда бир гуруҳ вазир ҳасад қилиб имомни унга қарши қўзғади, уни узоқлаштирди ва у узоқ муддат қамалди; сўнг озод қилиниб Санъода яшади. Барча сифатларида замонанинг нодирларидан эди: замондошларининг аҳволидан унга яширин нарса қолмасди ва кимдир илм, адаб ёки ўтган-кетганлар тарихидан гапирса, у ҳам қўшилиб худди шундай ҳикоя қиларди. Илмда улуши катта, адабда қимор отиши бор эди; ўзида йўқлигига қарамай бори билан саховат қиладиган даражада ўта карамли — баъзан кийимини садақа қилиб, ҳеч нима ушлаб қолмасди; имом ал-Маҳдийга яқин бўлганда унга кенг мол келар, у сарфлаб ҳеч нарса жамламасди. Замона эрларидан бўлиб, тажрибалар уни пишитган, севимли ва ёқимсиз, дўст ва душман, шиддат ва фароғат — бошқа ҳеч ким кўрмаган нарсаларни кўрган; келган ҳар нарсага энг тез жавоб берадиган, тили тутилмайдиган, руҳи тушмайдиган киши эди. Кўпинча ҳодисаларни юз беришидан олдин фаросат билан сезар ва кўпи у тахмин қилгандек чиқарди; катталар билан ҳам, кичиклар билан ҳам алоқаси бор, табақалар унинг олдида шиддат ва фароғат, иқбол ва идбор каби тенг эди — ўзини амир ҳам, фақир ҳам кўрган. Аш-Шавконий ундан эшитган гўзал сўзларидан: одамлар уч табақа — юқориси ҳақ билан ботилни биладиган катта олимлар, улар ихтилоф қилса фитна чиқмайди; қуйиси фитратдаги авом, улар ҳақдан қочмайди ва эргашган кишиси ҳақли бўлса ҳақли, ботил бўлса ботил бўлади; ўртадагиси эса ёвузликнинг манбаи ва динда чиқадиган фитналарнинг асли — улар илмда биринчи табақага кўтариладиган даражада чуқурлашмаган, уни буткул тарк этиб қуйи табақадан ҳам бўлмаган; юқори табақадан бири уларнинг қусурдан туғилган ақидаларига хилоф, ўзлари билмаган гапни айца, унга туҳмат ўқларини отиб, уни ҳар хунук қавлга нисбат берадилар ва қуйи табақа фитратини ёлғон безаклар билан ҳақни қабул қилишдан буриб юборадилар — шунда диний фитналар оёққа туради. Муҳаррам ойида вафот этди. Имом ал-Маҳдий ал-Аббос ибн ал-Мансур давлати тарихи билан машғул бўлиб, воқеаларини ҳайратланарли даражада ёддан имло қилган, сўнг ўғли — аср имомининг тарихига киришиб, бошлагандан кейин вафот этган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 472Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 472