Aliy ibn Soleh al-Ammoriy, soʻng as-Sanʼoniy

Taxminan 1150 yili — bir oz oldin yoki keyin — tugʻilgan. Zamonasining olimlariga koʻp fanlardan oʻqib, adab ilmlarida yetuk boʻldi, tafsir va hadisda kuchli ishtirok etdi hamda hayʼat, handasa va nujum kabi fanlarni bilishda yolgʻiz qoldi; aʼlo xat yozdi va goʻzal sheʼr aytdi. Zehnli, idroki kuchli, tasavvuri badiʼ, raisligi ulkan, tadbiri yaxshi edi. Avval mavlono imom al-Mahdiy al-Abbos ibn al-Husaynga qoʻshilib, u unga ishlar topshirdi va keyin vazirlaridan biri boʻldi; imom fazilatlari uchun unga moyil edi, bir oz yuz oʻgirgach yana avvalgi holiga qaytdi va vafotidan oldin vazirlikni unga topshirmoqchi edi, ammo vafot etdi. Xalifa al-Mansur billohga bayʼat qilingach, unga Yaman oʻlkasining eng katta viloyati Muxo bandarini berdi va u yerda besh yilcha turdi, odamlar hukmronligini va yaxshi tadbirini maqtadi; shu bilan birga ilm va fazl ahlining panohi edi, kimda oʻzi bilmagan ilmni koʻrsa, undan olib eng qisqa muddatda oʻzlashtirardi. Muxodan Sanʼoga keng dunyo yigʻib qaytdi va xalifa bilan koʻp uchrashgani uchun bir guruh vazirlar hasad qilib uni uzoqlashtirdi; keyin imom unga Yamanning baʼzi shaharlarida vositachilik va baʼzi mulklarni nazorat qilishni topshirdi va u yana vazirlar qatoriga qoʻshildi. Ash-Shavkoniy u bilan xalifa huzurida bir necha bor uchrashgan, u yerda foydali masalalarni muzokara qilgan va undan kelgan savollarga risolalar bilan javob bergan — oxirgisi «va-l-qamara qaddarnohu manozila» oyati haqidagi, az-Zamaxshariy va as-Saʼdga eʼtirozlarni oʻz ichiga olgan savol boʻlib, unga «Javob as-soil an tafsir taqdir al-qamar manozila» degan risola bilan javob bergan. Ash-Shavkoniy uni insho yozish moddalarida va unga kerak boʻladigan adab ilmlarida yakka deb biladi, nazmi va nasrining gʻoyat yaxshiligini, boshqa hech kim uddalay olmagan narsaga qodirligini taʼkidlaydi va zehni nozikligi, nozik ilmlarni mashq qilgani hamda xati goʻzalligi uchun uni balogʻatda yakka boʻlgan koʻp oʻtmish fozillaridan afzal koʻradi. Dalil sifatida 1179 yili imom al-Mahdiyga yozgan nazm va nasrini keltiradi: nasrining har bir jumlasi shu yilning tarixini, nazmining har bayti sadrida bir, ajzida bir — ikki tarixni oʻz ichiga olgan, shu bilan birga ravon va takallufsiz.Тахминан 1150 йили — бир оз олдин ёки кейин — туғилган. Замонасининг олимларига кўп фанлардан ўқиб, адаб илмларида етук бўлди, тафсир ва ҳадисда кучли иштирок этди ҳамда ҳайъат, ҳандаса ва нужум каби фанларни билишда ёлғиз қолди; аъло хат ёзди ва гўзал шеър айтди. Зеҳнли, идроки кучли, тасаввури бадиъ, раислиги улкан, тадбири яхши эди. Аввал мавлоно имом ал-Маҳдий ал-Аббос ибн ал-Ҳусайнга қўшилиб, у унга ишлар топширди ва кейин вазирларидан бири бўлди; имом фазилатлари учун унга мойил эди, бир оз юз ўгиргач яна аввалги ҳолига қайтди ва вафотидан олдин вазирликни унга топширмоқчи эди, аммо вафот этди. Халифа ал-Мансур биллоҳга байъат қилингач, унга Яман ўлкасининг энг катта вилояти Мухо бандарини берди ва у ерда беш йилча турди, одамлар ҳукмронлигини ва яхши тадбирини мақтади; шу билан бирга илм ва фазл аҳлининг паноҳи эди, кимда ўзи билмаган илмни кўрса, ундан олиб энг қисқа муддатда ўзлаштирарди. Муходан Санъога кенг дунё йиғиб қайтди ва халифа билан кўп учрашгани учун бир гуруҳ вазирлар ҳасад қилиб уни узоқлаштирди; кейин имом унга Яманнинг баъзи шаҳарларида воситачилик ва баъзи мулкларни назорат қилишни топширди ва у яна вазирлар қаторига қўшилди. Аш-Шавконий у билан халифа ҳузурида бир неча бор учрашган, у ерда фойдали масалаларни музокара қилган ва ундан келган саволларга рисолалар билан жавоб берган — охиргиси «ва-л-қамара қаддарноҳу манозила» ояти ҳақидаги, аз-Замахшарий ва ас-Саъдга эътирозларни ўз ичига олган савол бўлиб, унга «Жавоб ас-соил ан тафсир тақдир ал-қамар манозила» деган рисола билан жавоб берган. Аш-Шавконий уни иншо ёзиш моддаларида ва унга керак бўладиган адаб илмларида якка деб билади, назми ва насрининг ғоят яхшилигини, бошқа ҳеч ким уддалай олмаган нарсага қодирлигини таъкидлайди ва зеҳни нозиклиги, нозик илмларни машқ қилгани ҳамда хати гўзаллиги учун уни балоғатда якка бўлган кўп ўтмиш фозилларидан афзал кўради. Далил сифатида 1179 йили имом ал-Маҳдийга ёзган назм ва насрини келтиради: насрининг ҳар бир жумласи шу йилнинг тарихини, назмининг ҳар байти садрида бир, ажзида бир — икки тарихни ўз ичига олган, шу билан бирга равон ва такаллуфсиз.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 446Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 446