Aliy ibn Yusuf ibn Shamsuddin al-Fanoriy ar-Rumiy

Rumdan Ajam yurtlariga rihlat qilib Hirot, Samarqand va Buxoro shayxlariga oʻqidi, barcha ilmlarda yetuk boʻlib u yerda dars berdi; soʻng Muhammadxon saltanatida Rumga qaytdi. Sulton unga Burusa madrasasida dars berishni buyurib kuniga ellik dirham tayin qildi, keyin boshqa madrasaga koʻchirib oltmish dirham qildi, soʻng uni Burusa shahriga qozi, keyin qozi-askar qildi — bu vazifada oʻn yil turdi va uning voliyligi sababli olimlar bilan qozilarning martabasi koʻtarildi. Soʻng sulton Muhammadxon uni azl qilib kuniga ellik dirham, farzandlariga kuniga toʻqson dirham va yiliga oʻn ming dirham tayin qildi; sulton Muhammad vafot etib oʻgʻli Boyazid oʻrniga oʻtirgach uni yana qozi-askarlikka qaytardi va sakkiz yilcha turgach azl qilindi, keyin kuniga yetmish dirham va yiliga oʻn ming dirham tayin qilindi. Ilmga shiddatli ishqi tufayli butun vaqtini ilm bilan oʻtkazadigan boʻldi: toʻshakda uxlamas, uyqu gʻolib kelsa devorga suyanar, kitoblar oldida turardi va uygʻonsa ularga qarardi. «Kofiya»ga nafis sharhi bor. Oʻta karamli edi; baʼzan qoʻli qisilib, xohlaganini topolmasdi. «Qozi-askar boʻlgansan, bu ulugʻ mansab, oʻshanda qoʻlga kirganni nega saqlamading?» deyilganda: «Men mast odam edim, hech nima saqlamadim», dedi; «Mansab qaytsa, molni saqla» deyilganda: «Mansab qaytsa, mastlik ham u bilan qaytadi», dedi. Koʻpincha jim turar, faqat kimdir sultonlarga xizmatini soʻrasa, ajoyib hikoyalar aytardi. Sulton bilan aloqasida topgan eng katta lazzatini soʻrashganda: sulton Muhammadxon qish kunlari safarga chiqar, tushganda chodir tikilgunicha unga kichik bir gilam toʻshalar edi; gilamga oʻtirmoqchi boʻlganda gʻulomlaridan biri etigini yechar va u belgilangan bir kishiga suyanar edi — bir kuni oʻsha kishi hozir boʻlmay, menga suyandi, sultonlar suhbatida topgan eng katta lazzatim shu, dedi. Shogirdlaridan biri hikoya qiladi: unga «al-Mutavval»ni oʻqir edik, kuniga tongdan asrgacha bir-ikki satrdan oʻqirdik; olti oy oʻtgach: «Shu paytgacha oʻqiganingiz kitob oʻqish deyiladi, bundan keyin fan oʻqishi bilan oʻqinglar», dedi — shundan keyin har kuni ikki varaqdan oʻqib kitobning qolganini olti oyda tugatdik. Talabalarga foyda berib turib vafot etdi.Румдан Ажам юртларига риҳлат қилиб Ҳирот, Самарқанд ва Бухоро шайхларига ўқиди, барча илмларда етук бўлиб у ерда дарс берди; сўнг Муҳаммадхон салтанатида Румга қайтди. Султон унга Буруса мадрасасида дарс беришни буюриб кунига эллик дирҳам тайин қилди, кейин бошқа мадрасага кўчириб олтмиш дирҳам қилди, сўнг уни Буруса шаҳрига қози, кейин қози-аскар қилди — бу вазифада ўн йил турди ва унинг волийлиги сабабли олимлар билан қозиларнинг мартабаси кўтарилди. Сўнг султон Муҳаммадхон уни азл қилиб кунига эллик дирҳам, фарзандларига кунига тўқсон дирҳам ва йилига ўн минг дирҳам тайин қилди; султон Муҳаммад вафот этиб ўғли Боязид ўрнига ўтиргач уни яна қози-аскарликка қайтарди ва саккиз йилча тургач азл қилинди, кейин кунига етмиш дирҳам ва йилига ўн минг дирҳам тайин қилинди. Илмга шиддатли ишқи туфайли бутун вақтини илм билан ўтказадиган бўлди: тўшакда ухламас, уйқу ғолиб келса деворга суянар, китоблар олдида турарди ва уйғонса уларга қарарди. «Кофия»га нафис шарҳи бор. Ўта карамли эди; баъзан қўли қисилиб, хоҳлаганини тополмасди. «Қози-аскар бўлгансан, бу улуғ мансаб, ўшанда қўлга кирганни нега сақламадинг?» дейилганда: «Мен маст одам эдим, ҳеч нима сақламадим», деди; «Мансаб қайца, молни сақла» дейилганда: «Мансаб қайца, мастлик ҳам у билан қайтади», деди. Кўпинча жим турар, фақат кимдир султонларга хизматини сўраса, ажойиб ҳикоялар айтарди. Султон билан алоқасида топган энг катта лаззатини сўрашганда: султон Муҳаммадхон қиш кунлари сафарга чиқар, тушганда чодир тикилгунича унга кичик бир гилам тўшалар эди; гиламга ўтирмоқчи бўлганда ғуломларидан бири этигини ечар ва у белгиланган бир кишига суянар эди — бир куни ўша киши ҳозир бўлмай, менга суянди, султонлар суҳбатида топган энг катта лаззатим шу, деди. Шогирдларидан бири ҳикоя қилади: унга «ал-Мутаввал»ни ўқир эдик, кунига тонгдан асргача бир-икки сатрдан ўқирдик; олти ой ўтгач: «Шу пайтгача ўқиганингиз китоб ўқиш дейилади, бундан кейин фан ўқиши билан ўқинглар», деди — шундан кейин ҳар куни икки варақдан ўқиб китобнинг қолганини олти ойда тугатдик. Талабаларга фойда бериб туриб вафот этди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 504Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 504