Anastas Mori al-Karmaliy

Tugʻilganda ismi Butrus ibn Jibroil Yusuf Avvod boʻlgan; adabiyot, arab tili soʻzlari, uning falsafasi va tarixi bilimdoni. Asli Livandagi Bakfiyoga qarashli Bahr Sofdan; otasi Bagʻdodga koʻchgan va u shu yerda tugʻilgan. Karmaliy otalar maktabida, soʻng Bayrutdagi yasavit otalar maktabida oʻqigan; Belgiyaning Shevermon shahrida rohib boʻlgan va Fransiyaning Monpelye shahrida ilohiyot oʻrgangan. 1312-hijriy (1894) yilda «Ota Anastas Mori al-Ilyoviy» nomi bilan ruhoniy etib tayinlangan. Bagʻdodga qaytib karmaliylar maktabini boshqargan, unda arab va fransuz tillaridan dars bergan; Misr, Shom va Iroq jurnallarida koʻp maqolalar chop etgan — baʼzilarini «Sotsno», «Amkah», «Kalda», «Fahr al-Jobiriy», «ash-Shayx Baʼis al-Xuzariy», «Mustahill», «Mutatoffil», «Muntahil», «Mubtadiʼ», «Ibn al-Xazro» kabi taxalluslar, baʼzilarini esa oʻz ismi bilan imzolagan. Lotin va yunon tillarini oʻrgangan; arab tili bilan aloqasini oʻrganish uchun oromiy, ibroniy, habash, fors, turk va sobiʼiy tillaridan xabardor boʻlgan. Birinchi jahon urushidan oldin uch yil, undan keyin olti yil «Lugʻat al-arab» jurnalini chiqargan. Urush chogʻida usmonlilar uni Anadoʻliga surgun qilgan va u Qaysarida bir yilu oʻn oy (1914–1916) qolib, soʻng Bagʻdodga qaytarilgan. Yevropaga bir necha bor safar qilgan. Britaniya ishgʻoli davrida Iroq hukumati uni Maorif kengashi aʼzolaridan qilgan. «Dor as-salom» jurnalini uch yildan ortiq tahrir qilgan. Germaniya sharqshunoslik majmaʼi, Arab ilmiy majmaʼi va Misrdagi til majmaʼining aʼzosi edi. Koʻp kitob tasnif qilgan: tilga oid besh jildli «al-Muʼjam al-musoʼid», «Shuaro Bagʻdod va kuttobuho», «Nushuʼ al-lugʻa al-arabiyya va numuvvuho vaktiholuho», «Agʻlot al-lugʻaviyyin al-aqdamin», «an-Nuqud al-arabiyya va ilm an-numiyyot», «al-Favz bil-murod fi tarix Bagʻdod», «Xulosat tarix al-Iroq», «Adyon al-arab», «Tarix al-kurd», «Jamharat al-lugʻot», ikki yirik juzli «al-Lumaʼ at-tarixiyya val-ilmiyya», «Mazorot Bagʻdod va tarojim baʼz al-ulamo», «al-Arab qabl al-Islom» va «Amsol al-avom fi Bagʻdod val-Mavsil val-Basra». Rohiblik libosini saqlagan holda Bagʻdodda vafot etgan. Ustoz Korkis Avvodning «Ota Anastas Mori al-Karmaliy, hayoti va asarlari» kitobi unga bagʻishlangan.Туғилганда исми Бутрус ибн Жиброил Юсуф Аввод бўлган; адабиёт, араб тили сўзлари, унинг фалсафаси ва тарихи билимдони. Асли Ливандаги Бакфиёга қарашли Баҳр Софдан; отаси Бағдодга кўчган ва у шу ерда туғилган. Кармалий оталар мактабида, сўнг Байрутдаги ясавит оталар мактабида ўқиган; Белгиянинг Шевермон шаҳрида роҳиб бўлган ва Франсиянинг Монпеле шаҳрида илоҳиёт ўрганган. 1312-ҳижрий (1894) йилда «Ота Анастас Мори ал-Илёвий» номи билан руҳоний этиб тайинланган. Бағдодга қайтиб кармалийлар мактабини бошқарган, унда араб ва франсуз тилларидан дарс берган; Миср, Шом ва Ироқ журналларида кўп мақолалар чоп этган — баъзиларини «Соцно», «Амкаҳ», «Калда», «Фаҳр ал-Жобирий», «аш-Шайх Баъис ал-Хузарий», «Мустаҳилл», «Мутатоффил», «Мунтаҳил», «Мубтадиъ», «Ибн ал-Хазро» каби тахаллуслар, баъзиларини эса ўз исми билан имзолаган. Лотин ва юнон тилларини ўрганган; араб тили билан алоқасини ўрганиш учун оромий, иброний, ҳабаш, форс, турк ва собиъий тилларидан хабардор бўлган. Биринчи жаҳон урушидан олдин уч йил, ундан кейин олти йил «Луғат ал-араб» журналини чиқарган. Уруш чоғида усмонлилар уни Анадўлига сургун қилган ва у Қайсарида бир йилу ўн ой (1914–1916) қолиб, сўнг Бағдодга қайтарилган. Европага бир неча бор сафар қилган. Британия ишғоли даврида Ироқ ҳукумати уни Маориф кенгаши аъзоларидан қилган. «Дор ас-салом» журналини уч йилдан ортиқ таҳрир қилган. Германия шарқшунослик мажмаъи, Араб илмий мажмаъи ва Мисрдаги тил мажмаъининг аъзоси эди. Кўп китоб тасниф қилган: тилга оид беш жилдли «ал-Муъжам ал-мусўид», «Шуаро Бағдод ва куттобуҳо», «Нушуъ ал-луға ал-арабийя ва нумуввуҳо вактиҳолуҳо», «Ағлот ал-луғавиййин ал-ақдамин», «ан-Нуқуд ал-арабийя ва илм ан-нумийёт», «ал-Фавз бил-мурод фи тарих Бағдод», «Хулосат тарих ал-Ироқ», «Адён ал-араб», «Тарих ал-курд», «Жамҳарат ал-луғот», икки йирик жузли «ал-Лумаъ ат-тарихийя вал-илмийя», «Мазорот Бағдод ва тарожим баъз ал-уламо», «ал-Араб қабл ал-Ислом» ва «Амсол ал-авом фи Бағдод вал-Мавсил вал-Басра». Роҳиблик либосини сақлаган ҳолда Бағдодда вафот этган. Устоз Коркис Авводнинг «Ота Анастас Мори ал-Кармалий, ҳаёти ва асарлари» китоби унга бағишланган.

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 2, b. 25Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 2, б. 25