as-Sayyid Hoshim ibn Yahyo ibn Ahmad ibn Ali ibn al-Hasan ibn Muhammad ash-Shomiy, soʻng as-Sanʼoniy

Mashhur ulamolardan va mohir adiblardan biri; taxminan 1104-yilda tugʻilib Sanʼoda voyaga yetgan. Ilmni uning katta ulamolaridan — sayyid alloma Zayd ibn Muhammad ibn al-Hasan ibn al-Imom al-Qosim, alloma al-Husayn ibn Muhammad al-Magʻribiy va ularning tabaqasidan olgan; barcha ilmlarda yetuk boʻlib tengdoshlaridan oʻzdi, talabalarga dars berdi va Sanʼo ahli undan foyda oldi. Undan bir jamoa ulamo yetishdi: ash-Shavkoniyning shayxi sayyid alloma Abdulqodir ibn Ahmad, sayyid alloma Muhammad ibn Ishoq ibn al-Imom al-Mahdiy, qozi alloma Ahmad ibn Muhammad al-Qotin va koʻp nabil ulamolar. Sanʼoda bir necha kun qozilik qilgan; oʻtkir sheʼri va ziyoda fasohati bor. «al-Bahr az-zaxxor»ga «Nujum al-anzor» degan hoshiya yigʻishga kirishib, undan gʻoyat puxta va tahqiqli bir jild yozgan, ammo tugallanmagan. Oʻtkir qitʼalaridan «Lam yubkiniy javru-l-gʻaromi va lo shajo…», «Qalbiy qad zoba falo tahsabu…», «Lo tandubanna zamanan mazo…» va «Va izo-l-qalbu ala-l-hubbi-ntavo…» baytlari. al-Haymiy uni «Tayb as-samar»da tarjima qilib nazmidan foydali bir boʻlak keltirgan; «Nasmat as-sahar» sohibi ham tarjima qilgan; tarjima qilganlar jumlasida shogirdi qozi alloma Ahmad ibn Muhammad Qotin «Tuhfat al-ixvon» va «Ithof al-ahbob» degan kitoblarida — unda ayollarning qarindoshlariga qilgan iqrorlari, ularga mulk berishlari, mubohliklari va shu kabilar idroklarining zaifligi hamda tajribasizligi sababli uning nazdida sahih boʻlmasligini xabar qilganini aytadi va hikoya qiladi: Sanʼo ahlidan biri qarindoshi ayolni olib kelib, ayol unga mol-mulk berganini oʻz ichiga olgan yozuv bitgan va uni taniydigan bir jamoani keltirgan; u ayolga yozuvni oʻqib berdi, ayol iqror boʻldi; keyin «Qoʻlingda uzuk bormi?» dedi, «Ha» dedi; «Koʻray» dedi va ayol barmogʻidagi uzukni berdi; «Buni ham mulk berishlar jumlasiga qoʻsh» dedi, ayol «Qilmayman, u meniki» dedi va u buni takrorlaganda ham koʻnmadi — «Shundan bildimki, ayol oʻzidan gʻoyib boʻlgan narsani oʻziniki deb sanamas ekan» dedi va yozuvni yirtdi. ash-Shavkoniy: shubhasiz ayollarning koʻpi aldanadi va ozgina qiziqtirish yoki qoʻrqitish bilan, ayniqsa qarindoshlar uchun, ular xohlagan ishni qiladi — xususan pardadagilar; ammo ularda kamol topgan erkaklarnikidek toʻla idrok, tasarruflarni bilish va ishlarning haqiqatini anglashga ega boʻlgani nodir topiladi va ash-Shavkoniy bundan ajoyib-gʻaroyibotlarni koʻrgan; suyanish kerak boʻlgan narsa — shu ish sodir boʻlgan ayolning holini tekshirish: agar u tasarruflarga mashq qilgan, ishlarning haqiqatidan xabardor, unga aldov gumoni ketadigan darajada qatʼiyat va rushd sohibi boʻlsa, tasarrufi erkaklarniki kabi sahihdir. Matn shu yerda uzilib qoladi.Машҳур уламолардан ва моҳир адиблардан бири; тахминан 1104-йилда туғилиб Санъода вояга етган. Илмни унинг катта уламоларидан — саййид аллома Зайд ибн Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ибн ал-Имом ал-Қосим, аллома ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ал-Мағрибий ва уларнинг табақасидан олган; барча илмларда етук бўлиб тенгдошларидан ўзди, талабаларга дарс берди ва Санъо аҳли ундан фойда олди. Ундан бир жамоа уламо етишди: аш-Шавконийнинг шайхи саййид аллома Абдулқодир ибн Аҳмад, саййид аллома Муҳаммад ибн Исҳоқ ибн ал-Имом ал-Маҳдий, қози аллома Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Қотин ва кўп набил уламолар. Санъода бир неча кун қозилик қилган; ўткир шеъри ва зиёда фасоҳати бор. «ал-Баҳр аз-заххор»га «Нужум ал-анзор» деган ҳошия йиғишга киришиб, ундан ғоят пухта ва таҳқиқли бир жилд ёзган, аммо тугалланмаган. Ўткир қитъаларидан «Лам юбкиний жавру-л-ғароми ва ло шажо…», «Қалбий қад зоба фало таҳсабу…», «Ло тандубанна заманан мазо…» ва «Ва изо-л-қалбу ала-л-ҳубби-нтаво…» байтлари. ал-Ҳаймий уни «Тайб ас-самар»да таржима қилиб назмидан фойдали бир бўлак келтирган; «Насмат ас-саҳар» соҳиби ҳам таржима қилган; таржима қилганлар жумласида шогирди қози аллома Аҳмад ибн Муҳаммад Қотин «Туҳфат ал-ихвон» ва «Итҳоф ал-аҳбоб» деган китобларида — унда аёлларнинг қариндошларига қилган иқрорлари, уларга мулк беришлари, мубоҳликлари ва шу кабилар идрокларининг заифлиги ҳамда тажрибасизлиги сабабли унинг наздида саҳиҳ бўлмаслигини хабар қилганини айтади ва ҳикоя қилади: Санъо аҳлидан бири қариндоши аёлни олиб келиб, аёл унга мол-мулк берганини ўз ичига олган ёзув битган ва уни танийдиган бир жамоани келтирган; у аёлга ёзувни ўқиб берди, аёл иқрор бўлди; кейин «Қўлингда узук борми?» деди, «Ҳа» деди; «Кўрай» деди ва аёл бармоғидаги узукни берди; «Буни ҳам мулк беришлар жумласига қўш» деди, аёл «Қилмайман, у меники» деди ва у буни такрорлаганда ҳам кўнмади — «Шундан билдимки, аёл ўзидан ғойиб бўлган нарсани ўзиники деб санамас экан» деди ва ёзувни йиртди. аш-Шавконий: шубҳасиз аёлларнинг кўпи алданади ва озгина қизиқтириш ёки қўрқитиш билан, айниқса қариндошлар учун, улар хоҳлаган ишни қилади — хусусан пардадагилар; аммо уларда камол топган эркакларникидек тўла идрок, тасарруфларни билиш ва ишларнинг ҳақиқатини англашга эга бўлгани нодир топилади ва аш-Шавконий бундан ажойиб-ғаройиботларни кўрган; суяниш керак бўлган нарса — шу иш содир бўлган аёлнинг ҳолини текшириш: агар у тасарруфларга машқ қилган, ишларнинг ҳақиқатидан хабардор, унга алдов гумони кетадиган даражада қатъият ва рушд соҳиби бўлса, тасарруфи эркакларники каби саҳиҳдир. Матн шу ерда узилиб қолади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 321Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 321