as-Sayyid Muhammad ibn Abdulloh ibn al-Imom Sharafuddin ibn Shamsuddin ibn al-Imom al-Mahdiy Ahmad ibn Yahyo

Mashhur va mohir shoir; sheʼrining koʻpi gʻoyat nozik va uygʻun muvashshahlar boʻlib, odamlar ularga moyil. Nazmining shirinlaridan «Afdi-l-latiy bittu abullu-l-javo…» baytlari va «Xatarat faqul li-l-gʻusni salli ala-n-nabiy…» matlaʼli qasidasi. Devonini as-Sayyid Iso ibn Lutfulloh ibn al-Mutahhar toʻplagan va oʻsha devonda undan hikoya qilgan: u Sanʼoda Ol Lutfulloh ibn al-Mutahhar huzurida hamdamsiz turganida choʻriga muhtoj boʻlib, Gʻazol ismli habash choʻrini sotib olgan; bir kuni Ismoil ibn Lutfulloh hazillashib «Bu choʻri qari koʻrinadi, Habashistonda tuqqan boʻlsa kerak» degan, u qaytib soʻraganda choʻri xoʻjasiga bir farzand tuqqanini, u kishi habash musulmonlaridan fozil faqih ekanini aytgan; qanday sotilgani soʻralganda esa «Meni sotgani yoʻq, bir kuni bogʻidan uyiga yuborgan edi, oʻgʻrilar olib ketdi va qutula olmadim, ular meni sotdi» degan. Buni eshitib aqli shoshdi va haromga yaqinlashishdan Allohdan qoʻrqib, baʼzi ulamoga shikoyat qildi; olim «Uning soʻzini rost sanagan ekansan, undan tiyilishing vojib» dedi. Shunda umidini uzib, ishqi ortdi va taomdan qoldi; choʻriga aytganda u shunday qattiq faryod urdiki, uydagilarni yigʻlatdi va aza tutdi — u haqda «Allohu yaʼlamu yo gʻazolu inniy…» deb boshlanadigan muvashshah qasida aytgan. Soʻng Zabidga xabar surishtirib yuborganda, choʻrining xoʻjasidan qochib murtad boʻlgani va keyin ikkinchi marta dorul-harbdan asir olingani aniqlangani aytilgan — shunda avvalgi holiga qaytib, undan bahramand boʻldi va bu qissa uning taqvo-varaʼiga dalolat qiladi. as-Sayyid Iso uning vafotini jumodul-avvalda deb tarixlagan. U soʻfiylarga haddan ziyod moyil edi va shu sabab u bilan Imom al-Qosim ibn Muhammad orasida uzun sheʼriy talashuv boʻlgan, u hozir ham odamlarning qoʻlida.Машҳур ва моҳир шоир; шеърининг кўпи ғоят нозик ва уйғун мувашшаҳлар бўлиб, одамлар уларга мойил. Назмининг ширинларидан «Афди-л-латий битту абуллу-л-жаво…» байтлари ва «Хатарат фақул ли-л-ғусни салли ала-н-набий…» матлаъли қасидаси. Девонини ас-Саййид Исо ибн Лутфуллоҳ ибн ал-Мутаҳҳар тўплаган ва ўша девонда ундан ҳикоя қилган: у Санъода Ол Лутфуллоҳ ибн ал-Мутаҳҳар ҳузурида ҳамдамсиз турганида чўрига муҳтож бўлиб, Ғазол исмли ҳабаш чўрини сотиб олган; бир куни Исмоил ибн Лутфуллоҳ ҳазиллашиб «Бу чўри қари кўринади, Ҳабашистонда туққан бўлса керак» деган, у қайтиб сўраганда чўри хўжасига бир фарзанд туққанини, у киши ҳабаш мусулмонларидан фозил фақиҳ эканини айтган; қандай сотилгани сўралганда эса «Мени сотгани йўқ, бир куни боғидан уйига юборган эди, ўғрилар олиб кетди ва қутула олмадим, улар мени сотди» деган. Буни эшитиб ақли шошди ва ҳаромга яқинлашишдан Аллоҳдан қўрқиб, баъзи уламога шикоят қилди; олим «Унинг сўзини рост санаган экансан, ундан тийилишинг вожиб» деди. Шунда умидини узиб, ишқи ортди ва таомдан қолди; чўрига айтганда у шундай қаттиқ фарёд урдики, уйдагиларни йиғлатди ва аза тутди — у ҳақда «Аллоҳу яъламу ё ғазолу инний…» деб бошланадиган мувашшаҳ қасида айтган. Сўнг Забидга хабар суриштириб юборганда, чўрининг хўжасидан қочиб муртад бўлгани ва кейин иккинчи марта дорул-ҳарбдан асир олингани аниқлангани айтилган — шунда аввалги ҳолига қайтиб, ундан баҳраманд бўлди ва бу қисса унинг тақво-вараъига далолат қилади. ас-Саййид Исо унинг вафотини жумодул-аввалда деб тарихлаган. У сўфийларга ҳаддан зиёд мойил эди ва шу сабаб у билан Имом ал-Қосим ибн Муҳаммад орасида узун шеърий талашув бўлган, у ҳозир ҳам одамларнинг қўлида.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 194Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 194