as-Sayyid Muhammad ibn al-Hasan ibn al-Imom al-Qosim ibn Muhammad

1010-yil jumodul-oxirasining oxiriga ikki kecha qolganda tugʻilgan; katta rais va ulugʻ amir boʻlib, xalifalik bagʻrida tarbiyalangan va kamolotlarda gʻoyaga yetgan. Qozi Ahmad ibn Yahyo Hobis va qozi Siddiq ibn Rassom kabi bir jamoaga oʻqigan. Otasi vafot etgach, Imom al-Muayyad billoh Muhammad ibn al-Qosim uni Zuvron yurtlariga yuborishga buyurgan; Yaman diyorida koʻchib yurib, umrining oxirida Ibb va Zi Jibla shaharlarida yashagan, qoʻshini koʻpayib voliyligi ulugʻaydi va Yaman jihatlarining koʻpi uning qoʻli ostiga oʻtdi — u yerlarda oʻzgasining amri yurmasdi, oʻzi esa Imom al-Muayyad billohning amriga majburan emas, diyonat va itoat yuzasidan boʻysunardi. Imom al-Muayyad billoh vafot etgach, Muhammad ibn Muhammad oilasidan roziga daʼvat qilgan, ammo amakisi al-Mutavakkil alalloh Ismoil ibn al-Qosimning daʼvati yetib kelgach, boʻysunib bayʼat qilgan va imom unga butun quyi Yamanni — koʻp shaharlar va mamlakat daromadining koʻpini — voliylik qilib bergan. Shu davrda Muhammad ibn Solih as-Salomiy va faqih Ahmad ibn Saʼid al-Habalga «Tazkirat an-nahviy»ni, qozi Ibrohim ibn Yahyo as-Sahuliyga «al-Fusul al-luʼluʼiya»ni oʻqigan. 1079-yilda Yamandan Sanʼoga chiqib Imom al-Mutavakkil bilan uchrashgan, soʻng — aytilishicha zotul-janb — kasal boʻlib, oʻsha yil rabiʼul-avvalining sakkizinchisi, payshanba kechasi ar-Ravzadagi Darb as-salotinda vafot etgan; qoʻlidagi yurtlar voliyligi ikki oʻgʻli Yahyo va Ismoilga qoldirilgan, Yahyo otasi ortidan darrov vafot etib, al-Udayn jihati Ismoilda qolgan, u ham yetib borgach kasallanib oʻsha yerda oʻlgan. Zamona shoirlaridan bir jamoa unga marsiya aytgan, jumladan oʻgʻli Ismoil «Hal aqola-l-mavtu zo hazarih…» matlaʼli qasida bilan, Shayx Ibrohim al-Hindiy «Qazo-l-faxoru falo aynun va lo asar…» bilan. Kalom ilmida «Sabil ar-rashod ilo maʼrifat rabb al-ibod» nomli tasnifi, bobosi Imom al-Qosim taʼlifi «al-Mirqot»ga sharhi va «Ummatim boʻlinadi» hadisi haqida shayx Ahmad ibn Mutayrga yozgan keng javobi bor.1010-йил жумодул-охирасининг охирига икки кеча қолганда туғилган; катта раис ва улуғ амир бўлиб, халифалик бағрида тарбияланган ва камолотларда ғояга етган. Қози Аҳмад ибн Яҳё Ҳобис ва қози Сиддиқ ибн Рассом каби бир жамоага ўқиган. Отаси вафот этгач, Имом ал-Муайяд биллоҳ Муҳаммад ибн ал-Қосим уни Зуврон юртларига юборишга буюрган; Яман диёрида кўчиб юриб, умрининг охирида Ибб ва Зи Жибла шаҳарларида яшаган, қўшини кўпайиб волийлиги улуғайди ва Яман жиҳатларининг кўпи унинг қўли остига ўтди — у ерларда ўзгасининг амри юрмасди, ўзи эса Имом ал-Муайяд биллоҳнинг амрига мажбуран эмас, диёнат ва итоат юзасидан бўйсунарди. Имом ал-Муайяд биллоҳ вафот этгач, Муҳаммад ибн Муҳаммад оиласидан розига даъват қилган, аммо амакиси ал-Мутаваккил алаллоҳ Исмоил ибн ал-Қосимнинг даъвати етиб келгач, бўйсуниб байъат қилган ва имом унга бутун қуйи Яманни — кўп шаҳарлар ва мамлакат даромадининг кўпини — волийлик қилиб берган. Шу даврда Муҳаммад ибн Солиҳ ас-Саломий ва фақиҳ Аҳмад ибн Саъид ал-Ҳабалга «Тазкират ан-наҳвий»ни, қози Иброҳим ибн Яҳё ас-Саҳулийга «ал-Фусул ал-луълуъия»ни ўқиган. 1079-йилда Ямандан Санъога чиқиб Имом ал-Мутаваккил билан учрашган, сўнг — айтилишича зотул-жанб — касал бўлиб, ўша йил рабиъул-аввалининг саккизинчиси, пайшанба кечаси ар-Равзадаги Дарб ас-салотинда вафот этган; қўлидаги юртлар волийлиги икки ўғли Яҳё ва Исмоилга қолдирилган, Яҳё отаси ортидан дарров вафот этиб, ал-Удайн жиҳати Исмоилда қолган, у ҳам етиб боргач касалланиб ўша ерда ўлган. Замона шоирларидан бир жамоа унга марсия айтган, жумладан ўғли Исмоил «Ҳал ақола-л-мавту зо ҳазариҳ…» матлаъли қасида билан, Шайх Иброҳим ал-Ҳиндий «Қазо-л-фахору фало айнун ва ло асар…» билан. Калом илмида «Сабил ар-рашод ило маърифат рабб ал-ибод» номли таснифи, бобоси Имом ал-Қосим таълифи «ал-Мирқот»га шарҳи ва «Умматим бўлинади» ҳадиси ҳақида шайх Аҳмад ибн Мутайрга ёзган кенг жавоби бор.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 159Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 159