as-Sayyid Soloh ibn Husayn ibn Yahyo ibn Ali al-Axfash as-Sanʼoniy

Mashhur muhaqqiq olim, zohid, qanoatli va iffatli kishi. Ilmni zamonasining ulamosidan bir jamoadan — mashhur al-Aboliydan, qozi Muhammad ibn Ibrohim as-Sahuliydan va qozi Ali ibn Yahyo al-Bartiydan — olib, nahv, sarf, maoniy, bayon va fiqh usulida mohir boʻlgan. Umrining boshida Sanʼodagi Dovud masjidida, soʻng katta jomeʼda, keyin baʼzi sabablar bilan yana Dovud masjidida imomlik qilgan. Faqat oʻz qoʻli mehnatidan yerdi: qalpoq tikib sotar va uning puliga yer, kim boʻlishidan qatʼi nazar, hech kimdan hech narsa qabul qilmasdi. Xalqning unga eʼtiqodi katta edi, u esa bundan gʻoyat qochardi. Munkarni inkor qilishda maqtovga sazovor maqomlari bor; soʻzi maqbul, hurmati ulugʻ, tomoni salobatli edi — Imom al-Mutavakkil alalloh al-Qosim ibn al-Husayn va uning oʻgʻli Imom al-Mansur billoh al-Husayn ibn al-Qosim bilan shu turdagi, sharhi uzun ishlari boʻlgan. Alloh yoʻlida hech kimning malomatidan qoʻrqmas va haqqa xolif boʻlgan hech kimga parvo qilmasdi; Yaman diyorida, ayniqsa Sanʼo va unga tutash yerlarda shuhrati katta — vafotidan yetmish yildan ortiq oʻtgan bu satrlar bitilgunicha zuhdda unga misol keltiriladi. Zamonasining ilm toliblari undan olishga talashardi, u esa ularni savollar bilan sinar, birovda farosat koʻrsa unga moyil boʻlib ulugʻlar va nomini eslatardi. Nahvda «Nuzhat at-taraf fil-jorr val-majrur vaz-zarf» degan asari bor — unda nafis foydalar jamlagan va uni ash-Shavkoniyning shayxi sayyid alloma Abdulqodir ibn Ahmad mukammal sharhlagan. Sahobalar haqida risolasi bor — unda ularni oqlash yoʻlidan borgan, garchi ular haqli boʻlgan narsadan biroz kam bergan boʻlsa ham; shunga qaramay sayyid alloma Abdulloh ibn Ali al-Vazir unga «Irsol az-zuʼoba bayna janbay masʼalat as-sahoba» degan eʼtiroz yozgan va bu eʼtirozning hosili sayyid Soloh qurgan — sahobalarni soʻkish va gʻiybatdan oqlash — binosini buzishdir; ash-Shavkoniy bunga «Inno lillohi va inno ilayhi rojiʼun», deydi. Bu ikki sayyid orasida katta raqobat va ochiq qarama-qarshilik bor edi — tengdoshlar hamisha shunday, ammo raqobat xayrul-qurunni yerga urishgacha yetsa, Alloh uni yiroq qilsin. Peshqadam nazmi bor: ijtihod ilmlari haqidagi uzun qasidasida ulardan eʼtiborga olinadigan miqdorda oʻzi tarjih qilganini aytib, mantiq ilmi ijtihod ilmlaridan deganning soʻzini rad etgan — ehtimol bu bilan shu fan bilan mashgʻul boʻlgan sayyid Abdulloh al-Vazirga ishora qilgan. Ilm yoyish, amal maʼlamlarini obod qilish va zuhd diyorini tiklashdagi goʻzal holida davom etib, 1142-yil rajab oyining yigirma yettinchi, chorshanba kuni vafot etgan; janozasiga odamlar tirband boʻlib, bozorlar yopilgan va adib Ahmad ar-Ruqayhiy oʻlimini sheʼr bilan tarixlagan.Машҳур муҳаққиқ олим, зоҳид, қаноатли ва иффатли киши. Илмни замонасининг уламосидан бир жамоадан — машҳур ал-Аболийдан, қози Муҳаммад ибн Иброҳим ас-Саҳулийдан ва қози Али ибн Яҳё ал-Бартийдан — олиб, наҳв, сарф, маоний, баён ва фиқҳ усулида моҳир бўлган. Умрининг бошида Санъодаги Довуд масжидида, сўнг катта жомеъда, кейин баъзи сабаблар билан яна Довуд масжидида имомлик қилган. Фақат ўз қўли меҳнатидан ерди: қалпоқ тикиб сотар ва унинг пулига ер, ким бўлишидан қатъи назар, ҳеч кимдан ҳеч нарса қабул қилмасди. Халқнинг унга эътиқоди катта эди, у эса бундан ғоят қочарди. Мункарни инкор қилишда мақтовга сазовор мақомлари бор; сўзи мақбул, ҳурмати улуғ, томони салобатли эди — Имом ал-Мутаваккил алаллоҳ ал-Қосим ибн ал-Ҳусайн ва унинг ўғли Имом ал-Мансур биллоҳ ал-Ҳусайн ибн ал-Қосим билан шу турдаги, шарҳи узун ишлари бўлган. Аллоҳ йўлида ҳеч кимнинг маломатидан қўрқмас ва ҳаққа холиф бўлган ҳеч кимга парво қилмасди; Яман диёрида, айниқса Санъо ва унга туташ ерларда шуҳрати катта — вафотидан етмиш йилдан ортиқ ўтган бу сатрлар битилгунича зуҳдда унга мисол келтирилади. Замонасининг илм толиблари ундан олишга талашарди, у эса уларни саволлар билан синар, бировда фаросат кўрса унга мойил бўлиб улуғлар ва номини эслатарди. Наҳвда «Нузҳат ат-тараф фил-жорр вал-мажрур ваз-зарф» деган асари бор — унда нафис фойдалар жамлаган ва уни аш-Шавконийнинг шайхи саййид аллома Абдулқодир ибн Аҳмад мукаммал шарҳлаган. Саҳобалар ҳақида рисоласи бор — унда уларни оқлаш йўлидан борган, гарчи улар ҳақли бўлган нарсадан бироз кам берган бўлса ҳам; шунга қарамай саййид аллома Абдуллоҳ ибн Али ал-Вазир унга «Ирсол аз-зуъоба байна жанбай масъалат ас-саҳоба» деган эътироз ёзган ва бу эътирознинг ҳосили саййид Солоҳ қурган — саҳобаларни сўкиш ва ғийбатдан оқлаш — биносини бузишдир; аш-Шавконий бунга «Инно лиллоҳи ва инно илайҳи рожиъун», дейди. Бу икки саййид орасида катта рақобат ва очиқ қарама-қаршилик бор эди — тенгдошлар ҳамиша шундай, аммо рақобат хайрул-қурунни ерга уришгача еца, Аллоҳ уни йироқ қилсин. Пешқадам назми бор: ижтиҳод илмлари ҳақидаги узун қасидасида улардан эътиборга олинадиган миқдорда ўзи таржиҳ қилганини айтиб, мантиқ илми ижтиҳод илмларидан деганнинг сўзини рад этган — эҳтимол бу билан шу фан билан машғул бўлган саййид Абдуллоҳ ал-Вазирга ишора қилган. Илм ёйиш, амал маъламларини обод қилиш ва зуҳд диёрини тиклашдаги гўзал ҳолида давом этиб, 1142-йил ражаб ойининг йигирма еттинчи, чоршанба куни вафот этган; жанозасига одамлар тирбанд бўлиб, бозорлар ёпилган ва адиб Аҳмад ар-Руқайҳий ўлимини шеър билан тарихлаган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0