as-Sayyid Yahyo ibn Muhammad al-Havsiy, soʻng as-Sanʼoniy

Taxminan 1160-yilda yoki undan sal oldin yoxud sal keyin tugʻilib Sanʼoda voyaga yetgan; faroiz, hisob, zarb va masohat ilmi bilan mashgʻul boʻlib, bunda oʻz asri ahlidan oʻzdi va yakkalanib qoldi — bunda unga hech kim sherik boʻlmadi va odamlar bu ishda unga qaram boʻlib qoldi. Bu ilmdan boshqasida iqtidori yoʻq edi, garchi talabga yuzlangan boʻlsa ham — butun ulushi shu ilmda edi. Xoshiʼ, tavozuli, zikrlari koʻp, koʻksi salomat kishi; baʼzi hollarda unga haddan ziyod tundlik kelardi. Yigitlik kunlarida unga jinnilik yuz bergan, keyin Alloh undan ofiyat bergan; xayrga muvozabat qilib kelardi, ammo oilasining koʻpligi bilan birga qoʻli kalta boʻlib, koʻksi shundan torayardi va koʻp imtihondan keyin Alloh unga tirikchiligini oson qildi. U ash-Shavkoniyning shayxlaridan biri — ash-Shavkoniy undan faroiz, vasiyatlar, zarb va masohat ilmini olgan. 1216-yil ramazonining oʻn toʻrtinchi kechasi uning sababi bilan Sanʼoda ulugʻ fitna qoʻzgʻaldi: davlat ahlidan tashiyuʼ bilan koʻrinadigan, haddan ziyod jaholat va botinan rafz sohibi boʻlgan biri uni vaʼzga sadr boʻlgan katta ulamolar oʻtiradigan kursiga oʻtqazib, avomga as-Sayyid Ishoq ibn Yusuf al-Mutavakkilning Ali karramallohu vajhahu manoqibi haqidagi «Tafrij al-kurub» kitobini imlo qilishni buyurdi; u esa undagi narsa bilan toʻxtamay, uni shunga koʻndirganning gʻarazi — Bani Umayyaga mansub davlat ahlining baʼzisini gʻazablantirish maqsadiga muvofiq — baʼzi salafni soʻkishgacha oʻtdi; bularning barchasi ikki kishi orasidagi dunyo talashi, davlatga yaqinlikka va hutom yigʻishga oshiqish sababidan edi. Tarjima sohibi kursida laʼnat aytib qichqirar, huzuridagi avom — katta bir toʻda — u bilan birga qichqirardi; ularning hozir boʻlishiga sabab yoqilayotgan shamlarga va uzoqdan koʻrmagan kursiga qarash edi, ilmga rogʻbat qiladiganlardan emas edilar. Jomeʼ larzaga kelar, changu toʻzon koʻpayar, faryod koʻtarilardi — shu bilan birga tarjima sohibi kitobdagini lafzan ham, maʼnan ham tushunmas, koʻp tashif qilar, qabih lahn qilar va avom bozorlarda gaplashadigan iboralar bilan gapirardi. U boshqa kunlarda ham ular bilan yigʻilib, yuqorida zikr qilingan tarzda Imom Salohuddin masjidida imlo qilardi; laʼnat va taʼnani yoyish hamda buni oshkor qilish maqsadida buni odamlarning yigʻilish joyi, ulamolar va taʼlim maskani boʻlgan Sanʼo jomeʼida qilishni istadi. Bu mavlono zamon xalifasiga yetganda, u avqof amaldori as-Sayyid Ismoil ibn al-Hasan ash-Shomiyga tarjima sohibiga Salohuddin masjidiga qaytishni buyurishini ishora qildi; zikr qilingan sayyid maʼzana raisi faqih Ahmad ibn Muhsin Hotimga buni yetkazishni buyurdi va u yetkazdi. Oʻsha kechasi avom odatdagidek hozir boʻldi va ular bilan birga bu nom mutlaq qoʻllanishi bilan zulmga uchragan «faqihlar» ham bor edi — u avomdan ham johilroq edi; tarjima sohibi odatdagi vaqtda — xufton namozidan oldin — hozir boʻlmagach, jomeʼda gʻalayon koʻtarib, laʼnat bilan ovozlarini balandlatdilar va xufton namozini oʻqishga yoʻl qoʻymadilar; keyin ularga koʻnglida davlatga gʻubor boʻlganlar yoki rafzni yashirganlar qoʻshildi, keyin qolgan avom ularga ergashdi va jomeʼdan chiqib koʻchalarda oʻliklar va tiriklarga laʼnat aytib qichqirdilar — minglab kishi boʻlib ketdi; keyin faqih Ahmad Hotimning uyiga borib tosh otdilar, soʻng as-Sayyid Ismoil ibn al-Hasan ash-Shomiyning uyiga borib tosh otdilar va bunda haddan oshib, koʻp derazalarni sindirdilar. Matn shu yerda uzilib qoladi.Тахминан 1160-йилда ёки ундан сал олдин ёхуд сал кейин туғилиб Санъода вояга етган; фароиз, ҳисоб, зарб ва масоҳат илми билан машғул бўлиб, бунда ўз асри аҳлидан ўзди ва яккаланиб қолди — бунда унга ҳеч ким шерик бўлмади ва одамлар бу ишда унга қарам бўлиб қолди. Бу илмдан бошқасида иқтидори йўқ эди, гарчи талабга юзланган бўлса ҳам — бутун улуши шу илмда эди. Хошиъ, тавозули, зикрлари кўп, кўкси саломат киши; баъзи ҳолларда унга ҳаддан зиёд тундлик келарди. Йигитлик кунларида унга жиннилик юз берган, кейин Аллоҳ ундан офият берган; хайрга мувозабат қилиб келарди, аммо оиласининг кўплиги билан бирга қўли калта бўлиб, кўкси шундан тораярди ва кўп имтиҳондан кейин Аллоҳ унга тирикчилигини осон қилди. У аш-Шавконийнинг шайхларидан бири — аш-Шавконий ундан фароиз, васиятлар, зарб ва масоҳат илмини олган. 1216-йил рамазонининг ўн тўртинчи кечаси унинг сабаби билан Санъода улуғ фитна қўзғалди: давлат аҳлидан ташиюъ билан кўринадиган, ҳаддан зиёд жаҳолат ва ботинан рафз соҳиби бўлган бири уни ваъзга садр бўлган катта уламолар ўтирадиган курсига ўтқазиб, авомга ас-Саййид Исҳоқ ибн Юсуф ал-Мутаваккилнинг Али каррамаллоҳу важҳаҳу маноқиби ҳақидаги «Тафриж ал-куруб» китобини имло қилишни буюрди; у эса ундаги нарса билан тўхтамай, уни шунга кўндирганнинг ғарази — Бани Умайяга мансуб давлат аҳлининг баъзисини ғазаблантириш мақсадига мувофиқ — баъзи салафни сўкишгача ўтди; буларнинг барчаси икки киши орасидаги дунё талаши, давлатга яқинликка ва ҳутом йиғишга ошиқиш сабабидан эди. Таржима соҳиби курсида лаънат айтиб қичқирар, ҳузуридаги авом — катта бир тўда — у билан бирга қичқирарди; уларнинг ҳозир бўлишига сабаб ёқилаётган шамларга ва узоқдан кўрмаган курсига қараш эди, илмга роғбат қиладиганлардан эмас эдилар. Жомеъ ларзага келар, чангу тўзон кўпаяр, фарёд кўтариларди — шу билан бирга таржима соҳиби китобдагини лафзан ҳам, маънан ҳам тушунмас, кўп ташиф қилар, қабиҳ лаҳн қилар ва авом бозорларда гаплашадиган иборалар билан гапирарди. У бошқа кунларда ҳам улар билан йиғилиб, юқорида зикр қилинган тарзда Имом Салоҳуддин масжидида имло қиларди; лаънат ва таънани ёйиш ҳамда буни ошкор қилиш мақсадида буни одамларнинг йиғилиш жойи, уламолар ва таълим маскани бўлган Санъо жомеъида қилишни истади. Бу мавлоно замон халифасига етганда, у авқоф амалдори ас-Саййид Исмоил ибн ал-Ҳасан аш-Шомийга таржима соҳибига Салоҳуддин масжидига қайтишни буюришини ишора қилди; зикр қилинган саййид маъзана раиси фақиҳ Аҳмад ибн Муҳсин Ҳотимга буни етказишни буюрди ва у етказди. Ўша кечаси авом одатдагидек ҳозир бўлди ва улар билан бирга бу ном мутлақ қўлланиши билан зулмга учраган «фақиҳлар» ҳам бор эди — у авомдан ҳам жоҳилроқ эди; таржима соҳиби одатдаги вақтда — хуфтон намозидан олдин — ҳозир бўлмагач, жомеъда ғалаён кўтариб, лаънат билан овозларини баландлатдилар ва хуфтон намозини ўқишга йўл қўймадилар; кейин уларга кўнглида давлатга ғубор бўлганлар ёки рафзни яширганлар қўшилди, кейин қолган авом уларга эргашди ва жомеъдан чиқиб кўчаларда ўликлар ва тирикларга лаънат айтиб қичқирдилар — минглаб киши бўлиб кетди; кейин фақиҳ Аҳмад Ҳотимнинг уйига бориб тош отдилар, сўнг ас-Саййид Исмоил ибн ал-Ҳасан аш-Шомийнинг уйига бориб тош отдилар ва бунда ҳаддан ошиб, кўп деразаларни синдирдилар. Матн шу ерда узилиб қолади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 344Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 344