as-Sayyid Zayd ibn Muhammad ibn al-Hasan ibn al-Imom al-Qosim ibn Muhammad

Katta muhaqqiq; oʻz asrida Sanʼo mashoyixining shayxi boʻlib, olat ilmlarining barchasini undan ularning kattalari — sayyid Hoshim ibn Yahyo ash-Shomiy, sayyid Muhammad al-Amir, sayyid Ahmad ibn Abdurahmon ash-Shomiy va boshqalar — olishgan. 1075-yilda tugʻilgan; ilmni aʼyon ulamodan bir jamoadan — qozi alloma Ali ibn Yahyo al-Bartiy, qozi alloma al-Husayn ibn Muhammad al-Magʻribiy va sayyid alloma al-Hasan ibn al-Husayn ibn al-Qosimdan — olgan. Ulugʻlanadigan, hurmatlanadigan sadr edi: surati katta, salobati mashhur boʻlib, Sanʼo voliylari undan qoʻrqib, ishlarini Imom al-Mahdiy Muhammad ibn Ahmad sohib al-Mavohibga yetkazishidan hadiksirashardi; imom uni gʻoyat ulugʻlab, bir necha bor huzuriga chaqirar va keng ehson qilardi. U imomatga munosib deb sanalar va undan umid qilinardi. Barcha maʼrifatlarda, ayniqsa maoniy va bayon ilmida mohir boʻlgan — bu uning shu qadar oʻz fani ediki, unda unga hech kim yaqinlasha olmasdi. Shayx Lutfulloh al-Gʻiyos muxtasariga yozgan «al-Ijoz fil-maoniy val-bayon» sharhi bu ilmdagi fazlining guvohi: «al-Mutavval» va hoshiyalari hamda «al-Muxtasar» va hoshiyalarini siqib olib, hoshiya ahli eʼtiroz qilgan bahslarni tashlab, toʻgʻrisini yozib chiqqan. ash-Shavkoniy bu sharhni aʼyon ulamo va nuqtadonlar qabul bilan kutib olganini, garchi toliblar orasida mashhur boʻlmasa ham, aytadi va shayxi sayyid alloma Abdulqodir ibn Ahmad uni koʻp maqtab, bu fan toliblarini unga yoʻllaganini eslaydi; oʻzi ham talab kunlarida unga hoshiya yozishni niyat qilgan. Soʻfiylarga eʼtiqodi bor edi va shu sababdan sayyid Solih ibn al-Husayn al-Axfash bilan orasida — Sanʼo jomeʼida ochiq zikr aytadigan al-Qubtayn degan kishi ustida — nizo boʻlgan: Solih uni inkor qilganda u «Tashyid arkon al-Qubtayn» degan risola yozib, unda usul bahslari va hadislar keltirgan. Najot topgan firqani bayon qilgan yana bir risolasi bor — unda yaxshi soʻz aytib, ular sahobalar boʻlgan yoʻsindagi kishilar ekanini tarjih qilgan. al-Kurdiyning «al-Asos»ga eʼtiroz bildirgan «an-Nibros»iga «ar-Radd bil-qistos» degan javob yozgan, ammo tugatmasdan vafot etgan.Катта муҳаққиқ; ўз асрида Санъо машойихининг шайхи бўлиб, олат илмларининг барчасини ундан уларнинг катталари — саййид Ҳошим ибн Яҳё аш-Шомий, саййид Муҳаммад ал-Амир, саййид Аҳмад ибн Абдураҳмон аш-Шомий ва бошқалар — олишган. 1075-йилда туғилган; илмни аъён уламодан бир жамоадан — қози аллома Али ибн Яҳё ал-Бартий, қози аллома ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ал-Мағрибий ва саййид аллома ал-Ҳасан ибн ал-Ҳусайн ибн ал-Қосимдан — олган. Улуғланадиган, ҳурматланадиган садр эди: сурати катта, салобати машҳур бўлиб, Санъо волийлари ундан қўрқиб, ишларини Имом ал-Маҳдий Муҳаммад ибн Аҳмад соҳиб ал-Мавоҳибга етказишидан ҳадиксирашарди; имом уни ғоят улуғлаб, бир неча бор ҳузурига чақирар ва кенг эҳсон қиларди. У имоматга муносиб деб саналар ва ундан умид қилинарди. Барча маърифатларда, айниқса маоний ва баён илмида моҳир бўлган — бу унинг шу қадар ўз фани эдики, унда унга ҳеч ким яқинлаша олмасди. Шайх Лутфуллоҳ ал-Ғиёс мухтасарига ёзган «ал-Ижоз фил-маоний вал-баён» шарҳи бу илмдаги фазлининг гувоҳи: «ал-Мутаввал» ва ҳошиялари ҳамда «ал-Мухтасар» ва ҳошияларини сиқиб олиб, ҳошия аҳли эътироз қилган баҳсларни ташлаб, тўғрисини ёзиб чиққан. аш-Шавконий бу шарҳни аъён уламо ва нуқтадонлар қабул билан кутиб олганини, гарчи толиблар орасида машҳур бўлмаса ҳам, айтади ва шайхи саййид аллома Абдулқодир ибн Аҳмад уни кўп мақтаб, бу фан толибларини унга йўллаганини эслайди; ўзи ҳам талаб кунларида унга ҳошия ёзишни ният қилган. Сўфийларга эътиқоди бор эди ва шу сабабдан саййид Солиҳ ибн ал-Ҳусайн ал-Ахфаш билан орасида — Санъо жомеъида очиқ зикр айтадиган ал-Қубтайн деган киши устида — низо бўлган: Солиҳ уни инкор қилганда у «Ташйид аркон ал-Қубтайн» деган рисола ёзиб, унда усул баҳслари ва ҳадислар келтирган. Нажот топган фирқани баён қилган яна бир рисоласи бор — унда яхши сўз айтиб, улар саҳобалар бўлган йўсиндаги кишилар эканини таржиҳ қилган. ал-Курдийнинг «ал-Асос»га эътироз билдирган «ан-Ниброс»ига «ар-Радд бил-қистос» деган жавоб ёзган, аммо тугатмасдан вафот этган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 253Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 253