az-Zayn Abu-l-Fazl Abdurahim ibn al-Husayn ibn Abdurahim al-Kurdiy ash-Shofiʼiy, al-Iroqiy nomi bilan mashhur

Katta hofiz. Otasi Misrga koʻchgandan keyin, 725-yil jumodul-ulosining yigirma birinchisida Misrda tugʻilgan; qozi Sanjar, qozi Taqiyuddin al-Ahnoiy al-Molikiy va boshqalardan eshitgan; «al-Hoviy»ni va Ibn Daqiq al-Iydning «al-Ilmom»ini yod olgan — baʼzan bir kunda toʻrt yuz satr yodlardi. Diroyatda shayxlardan ajralmagan: yetti qiroatni oʻqigan, fiqh va usulini Ibn Adlon hamda al-Isnaviy kabi jamoaga qaragan; shu orada hadis ilmiga yuz burib, bir jamoadan — jumladan al-Aloʼ at-Turkmoniydan, undan foyda koʻrib — olgan; Bayt al-Maqdis, Makka va Shomga safar qilib, bu tomonlarning shayxlaridan olgan. Alloh unga bu ishni sevdirgan va 752-yildan unga shu qadar berilganki, u gʻolib kelib, faqat shu bilan tanilgan va shayxlari bor holida yakka qolgan. Uning shayxlaridan al-Izz ibn Jamoa: «Misr diyorida undan boshqa kim hadis daʼvo qilsa, u rad etiladi», degan. Tasnif va tadrisga kirishgan: «Ihyoʼ» hadislarining taxriji, hadis ilmida «Alfiyya» va uning sharhi, nabaviy siyra haqidagi manzuma, Qurʼon gʻaribi haqidagi boshqa manzuma, Ibn Daqiq al-Iydning «al-Iqtiroh»ini nazmga solgani va Ibn Sayyid an-Nosning at-Tirmiziy sharhini davom ettirgani — undan toʻqqiz jild yozgan, ammo tugatmagan, «Kitob as-Salot» boshidan, hofiz Ibn Sayyid an-Nos yetgan joydan boshlagan. ash-Shavkoniy sharhning birinchi jildini — hofiz Ibn Hajarning xati bilan, muallifning oʻz xati ham bor — koʻrgan va uni «mukammal, zavqli sharh, unda boshqada topilmaydigan foydalar bor, ayniqsa at-Tirmiziy hadislari haqidagi soʻzda, bobda ishora qilgan hamma narsada va mazhablarni gʻarib yoʻsin hamda ajoyib uslub bilan naql qilishda» deb baholaydi. Yana «al-Istiʼoza bil-Vohid min iqomat jumʼatayn fi makon vohid», an-Nawawiyning «Sharh al-Muhazzab»iga takmila, al-Isnaviyning «al-Muhimmot»iga istidrok va al-Baydoviyning «al-Minhoj»ini nazmga solgani bor. Dor al-hadis al-Komiliyya, az-Zohiriyya va Ibn Tulun jomeʼida hadisdan dars bergan; bir necha bor haj qilib mujovir boʻlgan va u yerda imlo aytgan; 788-yil jumodul-ulosining oʻn ikkinchisida Madinai nabaviyaning qoziligi, xatibligi va imomligini olgan, uch yil besh oydan keyin ozod etilib Qohiraga qaytgan va imloga kirishib, toʻrt yuz oʻn olti majlis aytgan. Soqoli nurli, surati chiroyli, viqori koʻp, soʻzi oz, takallufni tashlagan, turmushi tor, tahoratda gʻoyat ehtiyotkor edi — faqat oʻziga yoki sherigi al-Haysamiyga suyanardi; hayosi koʻp, odamlardan chekingan, nodirasi va hazili yaxshi edi. Shogirdi hofiz Ibn Hajar: «Men unga uzoq muddat hamroh boʻldim va tunda qiyomni tark etganini koʻrmadim — u odatday boʻlib qolgandi; har oyda uch kun nafl roʻza tutardi», deydi. Alloh uni oʻgʻli al-Valiy bilan — u imom edi — va sherigi al-Haysamiy bilan — u katta hofiz edi — hamda shogirdlari bilan saodatli qilgan: ular orasida hofiz Ibn Hajar va uning tabaqasi bor. Nahv, lugʻat, gʻarib, qiroatlar, fiqh va usulini bilardi, ammo hadis gʻolib kelib, u bilan mashhur boʻlgan va uni bilishda yakka qolgan. Zamondoshlaridan, shogirdlaridan va ulardan keyingilardan bir jamoa uni tarjima qilib, hammasi maqtagan va ulugʻlashda haddan oshgan; Ibn al-Jazariy uni marsiyalagan.Катта ҳофиз. Отаси Мисрга кўчгандан кейин, 725-йил жумодул-улосининг йигирма биринчисида Мисрда туғилган; қози Санжар, қози Тақиюддин ал-Аҳноий ал-Моликий ва бошқалардан эшитган; «ал-Ҳовий»ни ва Ибн Дақиқ ал-Ийднинг «ал-Илмом»ини ёд олган — баъзан бир кунда тўрт юз сатр ёдларди. Дироятда шайхлардан ажралмаган: етти қироатни ўқиган, фиқҳ ва усулини Ибн Адлон ҳамда ал-Иснавий каби жамоага қараган; шу орада ҳадис илмига юз буриб, бир жамоадан — жумладан ал-Алў ат-Туркмонийдан, ундан фойда кўриб — олган; Байт ал-Мақдис, Макка ва Шомга сафар қилиб, бу томонларнинг шайхларидан олган. Аллоҳ унга бу ишни севдирган ва 752-йилдан унга шу қадар берилганки, у ғолиб келиб, фақат шу билан танилган ва шайхлари бор ҳолида якка қолган. Унинг шайхларидан ал-Изз ибн Жамоа: «Миср диёрида ундан бошқа ким ҳадис даъво қилса, у рад этилади», деган. Тасниф ва тадрисга киришган: «Иҳйў» ҳадисларининг тахрижи, ҳадис илмида «Алфийя» ва унинг шарҳи, набавий сийра ҳақидаги манзума, Қуръон ғариби ҳақидаги бошқа манзума, Ибн Дақиқ ал-Ийднинг «ал-Иқтироҳ»ини назмга солгани ва Ибн Саййид ан-Носнинг ат-Тирмизий шарҳини давом эттиргани — ундан тўққиз жилд ёзган, аммо тугатмаган, «Китоб ас-Салот» бошидан, ҳофиз Ибн Саййид ан-Нос етган жойдан бошлаган. аш-Шавконий шарҳнинг биринчи жилдини — ҳофиз Ибн Ҳажарнинг хати билан, муаллифнинг ўз хати ҳам бор — кўрган ва уни «мукаммал, завқли шарҳ, унда бошқада топилмайдиган фойдалар бор, айниқса ат-Тирмизий ҳадислари ҳақидаги сўзда, бобда ишора қилган ҳамма нарсада ва мазҳабларни ғариб йўсин ҳамда ажойиб услуб билан нақл қилишда» деб баҳолайди. Яна «ал-Истиъоза бил-Воҳид мин иқомат жумъатайн фи макон воҳид», ан-Нававийнинг «Шарҳ ал-Муҳаззаб»ига такмила, ал-Иснавийнинг «ал-Муҳиммот»ига истидрок ва ал-Байдовийнинг «ал-Минҳож»ини назмга солгани бор. Дор ал-ҳадис ал-Комилийя, аз-Зоҳирийя ва Ибн Тулун жомеъида ҳадисдан дарс берган; бир неча бор ҳаж қилиб мужовир бўлган ва у ерда имло айтган; 788-йил жумодул-улосининг ўн иккинчисида Мадинаи набавиянинг қозилиги, хатиблиги ва имомлигини олган, уч йил беш ойдан кейин озод этилиб Қоҳирага қайтган ва имлога киришиб, тўрт юз ўн олти мажлис айтган. Соқоли нурли, сурати чиройли, виқори кўп, сўзи оз, такаллуфни ташлаган, турмуши тор, таҳоратда ғоят эҳтиёткор эди — фақат ўзига ёки шериги ал-Ҳайсамийга суянарди; ҳаёси кўп, одамлардан чекинган, нодираси ва ҳазили яхши эди. Шогирди ҳофиз Ибн Ҳажар: «Мен унга узоқ муддат ҳамроҳ бўлдим ва тунда қиёмни тарк этганини кўрмадим — у одатдай бўлиб қолганди; ҳар ойда уч кун нафл рўза тутарди», дейди. Аллоҳ уни ўғли ал-Валий билан — у имом эди — ва шериги ал-Ҳайсамий билан — у катта ҳофиз эди — ҳамда шогирдлари билан саодатли қилган: улар орасида ҳофиз Ибн Ҳажар ва унинг табақаси бор. Наҳв, луғат, ғариб, қироатлар, фиқҳ ва усулини биларди, аммо ҳадис ғолиб келиб, у билан машҳур бўлган ва уни билишда якка қолган. Замондошларидан, шогирдларидан ва улардан кейингилардан бир жамоа уни таржима қилиб, ҳаммаси мақтаган ва улуғлашда ҳаддан ошган; Ибн ал-Жазарий уни марсиялаган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0