Barquq al-Malik az-Zohir Abu Saʼid al-Jarkasiy

Asl ismi Tunbugʻo edi, ammo koʻzlari olxoʻriga oʻxshab boʻrtib chiqqani uchun Barquq deb atalgan. Avval Xoja Usmon degan kishining mamluki boʻlgan, keyin al-Ashraf Shaʼbon uni sotib olgan; u oʻldirilgach, koʻtarilib qirqlik amir boʻlgan va yuksalaverib, oxiri baʼzi katta amirlarni qoʻlga olib, uning oʻrniga davlat tadbirini qoʻliga olgan. Baraka ismli amir bilan raqobat va urush boʻlib, gʻalaba Barquqniki boʻlgan va u Barakani hibsga olgan; soʻng mustaqil sulton boʻlishga harakat qilib, xoʻjasi as-Solih Hojjiyni taxtdan tushirgan va yetti yuz sakson toʻrtinchi yil ramazonida taxtga oʻtirib, «az-Zohir» laqabini olgan, xalifa, qozilar va amirlar unga bayʼat berishgan. Bir muddatdan keyin amirlardan bir jamoa unga qarshi chiqqanida yonidagilar tarqab ketgani uchun u Qohira tashqarisidagi Shayxuniya madrasasi yaqinidagi bir uyda yashiringan; amirlar as-Solihni qaytarib, «al-Mansur» deb laqabladilar va Yalbugʻo an-Nosiriy unga otobek boʻldi. Mintosh Barquqni oʻldirmoqchi boʻlganida an-Nosiriy rozi boʻlmay, uni al-Karakka kuzatib qoʻyib, oʻsha yerda hibsga oldi; keyin Mintosh an-Nosiriyga qarshi chiqib, uni tutib Iskandariyada qamadi va tadbirni yolgʻiz oʻzi oldi, ammo u tentak edi va ishi oʻnglanmadi. Viloyatlar unga qarshi chiqqach, u qoʻshin toʻplab Shom tomon chiqqanida Barquq al-Karakdan chiqib, kichik bir jamoa bilan unga qarshi bordi; Mintosh Shom tomon sindi va Barquq butun yukni — xalifa, qozilar va ularning tobelarini ham — qoʻlga olib, Qohiraga haydab keldi va yetti yuz toʻqson ikkinchi yil boshlarida mulkda qadami mustahkam boʻldi. Saltanatni toʻqqiz yoshli oʻgʻli Farajga vasiyat qilib, shofiiy qozini, xalifani va barcha amirlarni unga qasam ichirtirgan; sherigi boʻlmagan holdagi yakka hukmronligi oʻn toʻqqiz yil davom etgan; obidalaridan Qasrayn oraligʻida qurdirgan madrasa bor. Botir, zukko, ishlarni biladigan, qatʼiyatli va haybatli edi — Temurlang uning saltanati davrida Misr ustiga yurishga jurʼat qila olmadi, chunki unga uning qatʼiyati, azmi, shiddati va kuchi haqida xabar yetgan edi; Barquqning oʻlimi xabari yetganida esa xushxabar keltirganga koʻp mol berdi va Misrni olishga tamaʼ qildi, lekin Alloh uni qaytardi. Barquq mansablar, hatto qozilik va barcha diniy vazifalar uchun ham pul olishni birinchi boʻlib joriy qilgan va Misrdagi cherkas podshohlarining birinchisidir.Асл исми Тунбуғо эди, аммо кўзлари олхўрига ўхшаб бўртиб чиққани учун Барқуқ деб аталган. Аввал Хожа Усмон деган кишининг мамлуки бўлган, кейин ал-Ашраф Шаъбон уни сотиб олган; у ўлдирилгач, кўтарилиб қирқлик амир бўлган ва юксалавериб, охири баъзи катта амирларни қўлга олиб, унинг ўрнига давлат тадбирини қўлига олган. Барака исмли амир билан рақобат ва уруш бўлиб, ғалаба Барқуқники бўлган ва у Баракани ҳибсга олган; сўнг мустақил султон бўлишга ҳаракат қилиб, хўжаси ас-Солиҳ Ҳожжийни тахтдан туширган ва етти юз саксон тўртинчи йил рамазонида тахтга ўтириб, «аз-Зоҳир» лақабини олган, халифа, қозилар ва амирлар унга байъат беришган. Бир муддатдан кейин амирлардан бир жамоа унга қарши чиққанида ёнидагилар тарқаб кетгани учун у Қоҳира ташқарисидаги Шайхуния мадрасаси яқинидаги бир уйда яширинган; амирлар ас-Солиҳни қайтариб, «ал-Мансур» деб лақабладилар ва Ялбуғо ан-Носирий унга отобек бўлди. Минтош Барқуқни ўлдирмоқчи бўлганида ан-Носирий рози бўлмай, уни ал-Каракка кузатиб қўйиб, ўша ерда ҳибсга олди; кейин Минтош ан-Носирийга қарши чиқиб, уни тутиб Искандарияда қамади ва тадбирни ёлғиз ўзи олди, аммо у тентак эди ва иши ўнгланмади. Вилоятлар унга қарши чиққач, у қўшин тўплаб Шом томон чиққанида Барқуқ ал-Каракдан чиқиб, кичик бир жамоа билан унга қарши борди; Минтош Шом томон синди ва Барқуқ бутун юкни — халифа, қозилар ва уларнинг тобеларини ҳам — қўлга олиб, Қоҳирага ҳайдаб келди ва етти юз тўқсон иккинчи йил бошларида мулкда қадами мустаҳкам бўлди. Салтанатни тўққиз ёшли ўғли Фаражга васият қилиб, шофиий қозини, халифани ва барча амирларни унга қасам ичиртирган; шериги бўлмаган ҳолдаги якка ҳукмронлиги ўн тўққиз йил давом этган; обидаларидан Қасрайн оралиғида қурдирган мадраса бор. Ботир, зукко, ишларни биладиган, қатъиятли ва ҳайбатли эди — Темурланг унинг салтанати даврида Миср устига юришга журъат қила олмади, чунки унга унинг қатъияти, азми, шиддати ва кучи ҳақида хабар етган эди; Барқуқнинг ўлими хабари етганида эса хушхабар келтирганга кўп мол берди ва Мисрни олишга тамаъ қилди, лекин Аллоҳ уни қайтарди. Барқуқ мансаблар, ҳатто қозилик ва барча диний вазифалар учун ҳам пул олишни биринчи бўлиб жорий қилган ва Мисрдаги черкас подшоҳларининг биринчисидир.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 162Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 162