Barsboy ad-Duqoqiy az-Zohiriy al-Malik al-Ashraf

Barquq uni sotib olib, keyin ozod qilgan; oʻgʻli an-Nosir xizmatida davom etgan, an-Nosir oʻldirilgach al-Muʼayyad bilan boʻlib, u bilan Misrga kelgan va Tarobulus noibligini olgan, soʻng imom undan gʻazablanib, uni hibsga olgan. Tatar al-Muʼayyaddan keyin Shomga kirganida uni oʻzi bilan Qohiraga olib borib, ulugʻ davodor qilib tayinlagan; Tatarning oʻgʻli as-Solih Muhammad taxtga oʻtirganda bir necha oy uning oʻrniga ish yuritgan, oxiri fikrlar uni taxtdan tushirib, Barsboyni sulton qilishga kelishgan — bu sakkiz yuz yigirma beshinchi yil rabiul-oxir oyining sakkizinchi kunida boʻlgan va amirlar bilan noiblar bunga boʻysunishgan. Mulkni boshqargan, saodat unga yor boʻlgan, yurtlar va ular ahli unga itoat qilgan, kunlarida koʻp yurtlar jangsiz fath boʻlgan; sakkiz yuz qirq birinchi yil zulhijja oyining oʻn uchinchi kuni, shanba asrida vafot etgan va saltanatni oʻgʻli al-Azizga vasiyat qilib, atobek Jaqmaqni mamlakat nizomi etib qoldirgan. Kunlari osoyishta va tinch oʻtgan, biroq ash-Shavkoniy uni baxillik, ziqnalik va tamaʼ bilan hamda qoʻrqoqlik, sustlik, koʻp rangdan-ranga kirish va ishlarda oʻzgaruvchanlik bilan sifatlanganini yozadi: uning davrida Misr va Shom yurtini vayronlik qoplab, mollar kamaygan, odamlar kambagʻallashgan, hokimlar va voliylarning yoʻli buzilgan, oʻzi esa umidlariga yetib, maqsadlarini qoʻlga kiritgan va dushmanlarini boshqalar qoʻli bilan yenggan va oʻldirgan. Misr yerida ulugʻ obidalari bor, jumladan oʻziga nisbat berilgan madrasa. Baʼzi ulamolar uni talabalarga oʻzidan oldingilardan koʻra keng saxovat qilgani uchun maqtaganda, u: «Sababi shuki, oldingi faqihlar podshohlarga maqsadlarida moslashmasdi, shuning uchun ularga koʻp narsa berilmadi; zamonamiz faqihlari esa qoʻlimizda va buyrugʻimizga itoatli boʻlganlari uchun ularga shu ozgina narsani beramiz», degan. As-Saxoviy bunga: «Bu oʻsha paytda shunday edi; aks holda ularning koʻpi faqihlar ularga ishoralarida ham, iboralarida ham moslashsalar-da, hech narsa bermaydi, aksincha ularning qoʻlidagiga koʻz tikadi va ozgina narsani ham ularga hasad qiladi», deb izoh beradi.Барқуқ уни сотиб олиб, кейин озод қилган; ўғли ан-Носир хизматида давом этган, ан-Носир ўлдирилгач ал-Муъайяд билан бўлиб, у билан Мисрга келган ва Таробулус ноиблигини олган, сўнг имом ундан ғазабланиб, уни ҳибсга олган. Татар ал-Муъайяддан кейин Шомга кирганида уни ўзи билан Қоҳирага олиб бориб, улуғ даводор қилиб тайинлаган; Татарнинг ўғли ас-Солиҳ Муҳаммад тахтга ўтирганда бир неча ой унинг ўрнига иш юритган, охири фикрлар уни тахтдан тушириб, Барсбойни султон қилишга келишган — бу саккиз юз йигирма бешинчи йил рабиул-охир ойининг саккизинчи кунида бўлган ва амирлар билан ноиблар бунга бўйсунишган. Мулкни бошқарган, саодат унга ёр бўлган, юртлар ва улар аҳли унга итоат қилган, кунларида кўп юртлар жангсиз фатҳ бўлган; саккиз юз қирқ биринчи йил зулҳижжа ойининг ўн учинчи куни, шанба асрида вафот этган ва салтанатни ўғли ал-Азизга васият қилиб, атобек Жақмақни мамлакат низоми этиб қолдирган. Кунлари осойишта ва тинч ўтган, бироқ аш-Шавконий уни бахиллик, зиқналик ва тамаъ билан ҳамда қўрқоқлик, сустлик, кўп рангдан-ранга кириш ва ишларда ўзгарувчанлик билан сифатланганини ёзади: унинг даврида Миср ва Шом юртини вайронлик қоплаб, моллар камайган, одамлар камбағаллашган, ҳокимлар ва волийларнинг йўли бузилган, ўзи эса умидларига етиб, мақсадларини қўлга киритган ва душманларини бошқалар қўли билан енгган ва ўлдирган. Миср ерида улуғ обидалари бор, жумладан ўзига нисбат берилган мадраса. Баъзи уламолар уни талабаларга ўзидан олдингилардан кўра кенг саховат қилгани учун мақтаганда, у: «Сабаби шуки, олдинги фақиҳлар подшоҳларга мақсадларида мослашмасди, шунинг учун уларга кўп нарса берилмади; замонамиз фақиҳлари эса қўлимизда ва буйруғимизга итоатли бўлганлари учун уларга шу озгина нарсани берамиз», деган. Ас-Саховий бунга: «Бу ўша пайтда шундай эди; акс ҳолда уларнинг кўпи фақиҳлар уларга ишораларида ҳам, ибораларида ҳам мослашсалар-да, ҳеч нарса бермайди, аксинча уларнинг қўлидагига кўз тикади ва озгина нарсани ҳам уларга ҳасад қилади», деб изоҳ беради.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 161Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 161