Baybars al-Usmoniy al-Joshnakir al-Malik al-Muzaffar

Al-Mansur Qalovunning mamluklaridan boʻlib, koʻtarilib tablaxona amiri qilingan; rangi oq-sariq, soqoli dumaloq, toʻliq aql va fiqh bilan sifatlangan kishi edi. An-Nosirni saltanatga oʻtqazgan amirlar orasida boʻlgan va u qaror topgach, uning eng katta amirlaridan biriga aylanib, ustodorlikni egallagan; keyin an-Nosirga ikkinchi marta yordam berib, uni saltanatga qaytargan va Salor bilan birgalikda mamlakat tadbirini oʻz qoʻliga olgan — oʻzi ustodor, Salor esa saltanat noibi edi. Yetti yuz birinchi yildan keyin hajga chiqib, koʻp amirlar unga hamroh boʻlgan va u odamlarga hajni boshqarib, koʻp yaxshilik qilgan: yaxshi ishlaridan biri shuki, Kaʼba oʻrtasidagi mixni sugʻurib tashlagan — avom uni «dunyoning kindigi» der, biri yuztuban yotib ochiq kindigini unga qoʻyar va shuni qilgan kishi doʻzaxdan ozod boʻladi deb eʼtiqod qilardi, bu esa xunuk bidʼat edi; shuningdek «urvatul-vusqo» deb ataladigan halqani ham olib tashlagan. Nasoro va yahudiylarga qarshi turishning sababchisi ham u boʻlgan: ular ot minish va zeb-ziynatli kiyimdan man qilinib, Misr va Shom diyorlarining hammasida nasoroning koʻk salla, yahudiyning sariq salla kiyishi, hech biri ot minmasligi, hashamatli kiyim koʻrsatmasligi va bu narsalarda musulmonlarga oʻxshamasligi qaror topgan; ular koʻp mol taklif qilishsa ham u qatʼiy turgan va ish ularga shu qadar tor kelganki, koʻpi musulmon boʻlgan, bu voqeada bir necha cherkov ham buzilgan. Nasorolarning «shahid iydi»ni ham bekor qilgan — ular Nilga chiqib, unga oʻtgan kishilaridan birining barmogʻini tashlar va «barmoq solinmasa Nil koʻtarilmaydi» deb daʼvo qilishardi, oʻsha iydda esa fisq va ochiq gunoh gʻoyat koʻp boʻlardi. U va Salor an-Nosirning saltanatini shu qadar egallashgandiki, uning qoʻlida faqat nom qolgandi; an-Nosir haj bahonasida chiqib, al-Karak tomonga burilib, amirlarga podshohlikdan voz kechganini bildirganida amirlar sarosimaga tushib, oʻrniga kimni oʻtqazish haqida maslahatlashgan va Salorning maʼqullashi bilan Baybars uzoq tortinishdan keyin rozi boʻlgan, bir jamoa ulamo bunga fatvo bergan; u sulton boʻlib «al-Muzaffar» laqabini olgan, xalifadan ahdnoma yozilgan, Salor odatdagidek unga noiblik qilgan va Shom ahli itoat etgan — bularning hammasi yetti yuz sakkizinchi yil shavvol oyida boʻlgan. Yetti yuz toʻqqizinchi yil oʻrtalarida bir jamoa amirlar unga xiyonat qilib, al-Karakdan an-Nosirni olib Damashqqa borishgan; u yuborgan qoʻshinlar ham xiyonat qilib qochgan va oxiri kimni yuborsa xiyonat qilgan — hatto qizining eri boʻlmish kuyovi ham. Shu asnoda baʼzi faqihlar unga xalifadan saltanat ahdnomasini yangilashni chiroyli koʻrsatgan; ahdnoma «Bu Sulaymondandir va u: Bismillohir-rahmonir-rahiym», deb boshlanar edi va u ularning kattasiga oʻqilganda, u: «Sulaymonga esa shamolni boʻysundirdik», deb javob bergan; ahdnoma juma kuni minbarlarda oʻqilishi buyurilganda, avom uni eshitib, kimi «Alloh an-Nosirga nusrat bersin» deb qichqirgan.Ал-Мансур Қаловуннинг мамлукларидан бўлиб, кўтарилиб таблахона амири қилинган; ранги оқ-сариқ, соқоли думалоқ, тўлиқ ақл ва фиқҳ билан сифатланган киши эди. Ан-Носирни салтанатга ўтқазган амирлар орасида бўлган ва у қарор топгач, унинг энг катта амирларидан бирига айланиб, устодорликни эгаллаган; кейин ан-Носирга иккинчи марта ёрдам бериб, уни салтанатга қайтарган ва Салор билан биргаликда мамлакат тадбирини ўз қўлига олган — ўзи устодор, Салор эса салтанат ноиби эди. Етти юз биринчи йилдан кейин ҳажга чиқиб, кўп амирлар унга ҳамроҳ бўлган ва у одамларга ҳажни бошқариб, кўп яхшилик қилган: яхши ишларидан бири шуки, Каъба ўртасидаги михни суғуриб ташлаган — авом уни «дунёнинг киндиги» дер, бири юзтубан ётиб очиқ киндигини унга қўяр ва шуни қилган киши дўзахдан озод бўлади деб эътиқод қиларди, бу эса хунук бидъат эди; шунингдек «урватул-вусқо» деб аталадиган ҳалқани ҳам олиб ташлаган. Насоро ва яҳудийларга қарши туришнинг сабабчиси ҳам у бўлган: улар от миниш ва зеб-зийнатли кийимдан ман қилиниб, Миср ва Шом диёрларининг ҳаммасида насоронинг кўк салла, яҳудийнинг сариқ салла кийиши, ҳеч бири от минмаслиги, ҳашаматли кийим кўрсатмаслиги ва бу нарсаларда мусулмонларга ўхшамаслиги қарор топган; улар кўп мол таклиф қилишса ҳам у қатъий турган ва иш уларга шу қадар тор келганки, кўпи мусулмон бўлган, бу воқеада бир неча черков ҳам бузилган. Насороларнинг «шаҳид ийди»ни ҳам бекор қилган — улар Нилга чиқиб, унга ўтган кишиларидан бирининг бармоғини ташлар ва «бармоқ солинмаса Нил кўтарилмайди» деб даъво қилишарди, ўша ийдда эса фисқ ва очиқ гуноҳ ғоят кўп бўларди. У ва Салор ан-Носирнинг салтанатини шу қадар эгаллашгандики, унинг қўлида фақат ном қолганди; ан-Носир ҳаж баҳонасида чиқиб, ал-Карак томонга бурилиб, амирларга подшоҳликдан воз кечганини билдирганида амирлар саросимага тушиб, ўрнига кимни ўтқазиш ҳақида маслаҳатлашган ва Салорнинг маъқуллаши билан Байбарс узоқ тортинишдан кейин рози бўлган, бир жамоа уламо бунга фатво берган; у султон бўлиб «ал-Музаффар» лақабини олган, халифадан аҳднома ёзилган, Салор одатдагидек унга ноиблик қилган ва Шом аҳли итоат этган — буларнинг ҳаммаси етти юз саккизинчи йил шаввол ойида бўлган. Етти юз тўққизинчи йил ўрталарида бир жамоа амирлар унга хиёнат қилиб, ал-Каракдан ан-Носирни олиб Дамашққа боришган; у юборган қўшинлар ҳам хиёнат қилиб қочган ва охири кимни юборса хиёнат қилган — ҳатто қизининг эри бўлмиш куёви ҳам. Шу аснода баъзи фақиҳлар унга халифадан салтанат аҳдномасини янгилашни чиройли кўрсатган; аҳднома «Бу Сулаймондандир ва у: Бисмиллоҳир-раҳмонир-раҳийм», деб бошланар эди ва у уларнинг каттасига ўқилганда, у: «Сулаймонга эса шамолни бўйсундирдик», деб жавоб берган; аҳднома жума куни минбарларда ўқилиши буюрилганда, авом уни эшитиб, кими «Аллоҳ ан-Носирга нусрат берсин» деб қичқирган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 166Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 166