Bukayr ibn Abdulloh ibn al-Ashajj
Tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Bukayr ibn Abdulloh ibn al-Ashajj — imom, ishonchli, hofiz Abu Abdulloh; Abu Yusuf deb ham aytiladi. U qurashiy, madinalik, soʻngra misrlik boʻlib, Banu Maxzumning mavlosi va bayroqdor olimlardan biridir. Muhaddis Maxrama ibn Bukayrning otasi, Yaʼqub va Umarning akasidir. U tobeʼinlarning kichiklari qatorida sanaladi, chunki Soib ibn Yazid va Abu Umoma ibn Sahldan rivoyat qilgan. Yana Sulaymon ibn Yasordan, Nabiy ﷺ ning yuziga purkagan suvni eslab qolgan Mahmud ibn Labiddan, Kurayb, Abu Salama, Busr ibn Saʼid, Abu Solih as-Sammon, Afif ibn Amr as-Sahmiy, Munzir ibn al-Mugʻira, Irok ibn Molik, Nofeʼ al-Umariy, Yahyo ibn Abdurrahmon ibn Hotib, Abu Burda ibn Abu Muso va koʻplardan rivoyat qiladi; isnodi Yazid ibn Abu Ubayd va Suhayl ibn Abu Solihgacha tushadi. U Islom imomlaridan edi. Undan Yazid ibn Abu Habib, Ayyub ibn Muso, Ibn Ajlon, Ibn Ishoq, Ubaydulloh ibn Abu Jaʼfar, Bakr ibn Amr al-Maofiriy, tengdoshlaridan boʻlgan qadimgilar, oʻgʻli Maxrama, Amr ibn al-Horis, Lays ibn Saʼd, Yahyo ibn Ayyub, Zahhok ibn Usmon, Ibn Lahiya va boshqalar rivoyat qilganlar. Ibn Vahb aytadi: «Molik Bukayrni zikr qilsa, albatta: “U olimlardan edi”, der edi». Maʼn ibn Iso: «Hech kimga hadisda Bukayr ibn al-Ashajjdan ustun turish yoki uni ortda qoldirish yarashmaydi», degan. Ahmad ibn Hanbal: «Ishonchli, solih», degan; Yahyo ibn Maʼin va boshqalar: «Ishonchli», deganlar. Abul-Hasan ibn al-Baroʼ: «Madinada katta tobeʼinlardan keyin Ibn Shihob, Bukayr ibn al-Ashajj va Yahyo ibn Saʼiddan koʻra bilimliroq kishi yoʻq edi», degan. Ahmad ibn Abdulloh al-Ijliy: «Ishonchli, madinalik; Molik undan hech narsa eshitmagan, chunki u erta Misrga chiqib, oʻsha yerda qoʻnim topgan», degan. Nasoiy: «Ishonchli, sobit», degan. Voqidiy va Ibn Numayr uning vafotini bir yuz yigirma yettinchi yilda (127 h.) deganlar; Abu Hafs al-Fallos esa bir yuz yigirma ikkinchi yilda degan — Zahabiy buni: «Yoʻq, bu uning ukasi Yaʼqubning vafot tarixi», deb tuzatadi. Zahabiy yana bir toifa uni kufalik Bukayr ibn Abdulloh at-Toiy bilan — u «Bukayr ibn Abu Abdulloh at-Tavil az-Zaxm» deb ham ataladi — chalkashtirganini eslatadi; ikkovi zamondosh edi. Ozgʻin rivoyatli bu ikkinchisi Mujohid, Kurayb va Saʼid ibn Jubayrdan rivoyat qilgan, undan Salama ibn Kuhayl, Ashʼas ibn Savvor va Ismoil ibn Sumayʼ al-Hanafiy rivoyat qilganlar; koʻrinishidan u yoshligida vafot etgan. Bukayrning rivoyatlaridan biri Salama ibn al-Akvaʼdan keladi: «“Uni bazoʻr toqat qiladiganlar zimmasida bir miskinning taomi fidya boʻladi” oyati nozil boʻlganida, bizdan kim istasa, roʻzasini ochib fidya berardi; keyin undan keyingi oyat nozil boʻldi va uni nasx qildi». Zahabiy bu hadisni Bukayr Yazid ibn Abu Ubayddan yolgʻiz rivoyat qilganini, oʻzi Yaziddan ancha oldin vafot etganini va Bukayrdan uni Amr ibn al-Horisdan boshqa hech kim rivoyat qilmaganini aytadi.Букайр ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашажж — имом, ишончли, ҳофиз Абу Абдуллоҳ; Абу Юсуф деб ҳам айтилади. У қураший, мадиналик, сўнгра мисрлик бўлиб, Бану Махзумнинг мавлоси ва байроқдор олимлардан биридир. Муҳаддис Махрама ибн Букайрнинг отаси, Яъқуб ва Умарнинг акасидир. У тобеъинларнинг кичиклари қаторида саналади, чунки Соиб ибн Язид ва Абу Умома ибн Саҳлдан ривоят қилган. Яна Сулаймон ибн Ясордан, Набий ﷺ нинг юзига пуркаган сувни эслаб қолган Маҳмуд ибн Лабиддан, Курайб, Абу Салама, Буср ибн Саъид, Абу Солиҳ ас-Саммон, Афиф ибн Амр ас-Саҳмий, Мунзир ибн ал-Муғира, Ирок ибн Молик, Нофеъ ал-Умарий, Яҳё ибн Абдурраҳмон ибн Ҳотиб, Абу Бурда ибн Абу Мусо ва кўплардан ривоят қилади; исноди Язид ибн Абу Убайд ва Суҳайл ибн Абу Солиҳгача тушади. У Ислом имомларидан эди. Ундан Язид ибн Абу Ҳабиб, Айюб ибн Мусо, Ибн Ажлон, Ибн Исҳоқ, Убайдуллоҳ ибн Абу Жаъфар, Бакр ибн Амр ал-Маофирий, тенгдошларидан бўлган қадимгилар, ўғли Махрама, Амр ибн ал-Ҳорис, Лайс ибн Саъд, Яҳё ибн Айюб, Заҳҳок ибн Усмон, Ибн Лаҳия ва бошқалар ривоят қилганлар. Ибн Ваҳб айтади: «Молик Букайрни зикр қилса, албатта: “У олимлардан эди”, дер эди». Маън ибн Исо: «Ҳеч кимга ҳадисда Букайр ибн ал-Ашажждан устун туриш ёки уни ортда қолдириш ярашмайди», деган. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Ишончли, солиҳ», деган; Яҳё ибн Маъин ва бошқалар: «Ишончли», деганлар. Абул-Ҳасан ибн ал-Барў: «Мадинада катта тобеъинлардан кейин Ибн Шиҳоб, Букайр ибн ал-Ашажж ва Яҳё ибн Саъиддан кўра билимлироқ киши йўқ эди», деган. Аҳмад ибн Абдуллоҳ ал-Ижлий: «Ишончли, мадиналик; Молик ундан ҳеч нарса эшитмаган, чунки у эрта Мисрга чиқиб, ўша ерда қўним топган», деган. Насоий: «Ишончли, собит», деган. Воқидий ва Ибн Нумайр унинг вафотини бир юз йигирма еттинчи йилда (127 ҳ.) деганлар; Абу Ҳафс ал-Фаллос эса бир юз йигирма иккинчи йилда деган — Заҳабий буни: «Йўқ, бу унинг укаси Яъқубнинг вафот тарихи», деб тузатади. Заҳабий яна бир тоифа уни куфалик Букайр ибн Абдуллоҳ ат-Тоий билан — у «Букайр ибн Абу Абдуллоҳ ат-Тавил аз-Захм» деб ҳам аталади — чалкаштирганини эслатади; иккови замондош эди. Озғин ривоятли бу иккинчиси Мужоҳид, Курайб ва Саъид ибн Жубайрдан ривоят қилган, ундан Салама ибн Куҳайл, Ашъас ибн Саввор ва Исмоил ибн Сумайъ ал-Ҳанафий ривоят қилганлар; кўринишидан у ёшлигида вафот этган. Букайрнинг ривоятларидан бири Салама ибн ал-Акваъдан келади: «“Уни базўр тоқат қиладиганлар зиммасида бир мискиннинг таоми фидя бўлади” ояти нозил бўлганида, биздан ким истаса, рўзасини очиб фидя берарди; кейин ундан кейинги оят нозил бўлди ва уни насх қилди». Заҳабий бу ҳадисни Букайр Язид ибн Абу Убайддан ёлғиз ривоят қилганини, ўзи Язиддан анча олдин вафот этганини ва Букайрдан уни Амр ибн ал-Ҳорисдан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаганини айтади.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 10, b. 170Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 10, б. 170
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Menga Yahyo ibn Bukayr, Molikdan aytdi: u Hishom zamonida vafot etgan va odamlarning solihlaridan edi. Aytiladi: Hishom yuz beshinchi yil shaʼbon oyiga besh kun qolganda xalifa boʻlgan, xalifaligi oʻn toʻqqiz yilu oʻn bir oy edi. Musʼab aytdi: u — Ashjaʼning mavlosi.Менга Яҳё ибн Букайр, Моликдан айтди: у Ҳишом замонида вафот этган ва одамларнинг солиҳларидан эди. Айтилади: Ҳишом юз бешинчи йил шаъбон ойига беш кун қолганда халифа бўлган, халифалиги ўн тўққиз йилу ўн бир ой эди. Мусъаб айтди: у — Ашжаънинг мавлоси.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 2, b. 516Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 2, б. 516