Fazlulloh ibn Gʻoliy al-Hamadoniy, Rashiduddavla laqabli vazir

Otasi yahudiy attor edi; oʻgʻli musulmon boʻlib, yuqorida zikr etilgan tatarlar sultoni Gʻozonga qoʻshildi, unga xizmat qildi va tibb bilan yaqinlashib, oxiri uni vazir qildi. Musulmonlarga xayrixohlik qilar, ularni himoya qilar va qonlarini saqlashga urinardi; Tabrizda ulkan xayr izlari bor. Oʻziga dushmanlik qilgan yoki kamsitgan kishiga qattiq edi — halok qilgunicha uning halokati yoʻlida yurardi. Tavozuli, saxiy, olimlar va solihlarga koʻp beruvchi edi. Qurʼonga faylasuflar yoʻlida tafsir yozgani uchun ilhodga nisbat berildi va oʻldirilganidan keyin asarlari yoqib yuborildi. Halokatiga sabab boʻlgan mihnat shu boʻldi: tatarlar podshohi Xarbaydo vafot etgach, sulton Javobon uni chopar bilan chaqirtirib: «Xonni sen oʻldirding», dedi. U: «Maozalloh, men odamlar orasida ojiz bir attor edim, uning va akasining kunlarida mamlakatlarni boshqaradigan boʻldim — uni qanday oʻldiraman?» dedi. Xarbaydoning tabibi, yahudiy Ibn al-Harron keltirilib, oʻlim sababi soʻralganda: «Unga kasal tegib, undan uch yuzga yaqin ich ketish boʻldi; Rashiduddavla hozirligida meni va tabiblarni chaqirdi, biz unga qamrovchi, toʻxtatuvchi dorilar berishga kelishdik, Rashiduddavla esa «Hozir unga bemalol boʻshalish kerak» dedi va biz surgi ichirdik — bundan yetmishga yaqin ich ketish boʻlib, quvvati tushdi va vafot etdi», dedi; Rashiduddavla buni tasdiqladi. Javobon: «Demak uni sen oʻldiribsan», deb qatlini buyurdi; u oʻldirilib, aʼzolari boʻlaklandi va har shaharga bir aʼzo yuborildi. Oʻldirilganidan keyin undan bir million misqol topilgan deyiladi; sakson yoshdan oshgan edi. az-Zahabiy: «Raʼyi, zakovati va muruvvati bor edi»; shayx Tojuddin al-Afzal esa uni zamm qilib, avvalgilarning diniga nisbat berardi.Отаси яҳудий аттор эди; ўғли мусулмон бўлиб, юқорида зикр этилган татарлар султони Ғозонга қўшилди, унга хизмат қилди ва тибб билан яқинлашиб, охири уни вазир қилди. Мусулмонларга хайрихоҳлик қилар, уларни ҳимоя қилар ва қонларини сақлашга уринарди; Табризда улкан хайр излари бор. Ўзига душманлик қилган ёки камситган кишига қаттиқ эди — ҳалок қилгунича унинг ҳалокати йўлида юрарди. Тавозули, сахий, олимлар ва солиҳларга кўп берувчи эди. Қуръонга файласуфлар йўлида тафсир ёзгани учун илҳодга нисбат берилди ва ўлдирилганидан кейин асарлари ёқиб юборилди. Ҳалокатига сабаб бўлган миҳнат шу бўлди: татарлар подшоҳи Харбайдо вафот этгач, султон Жавобон уни чопар билан чақиртириб: «Хонни сен ўлдирдинг», деди. У: «Маозаллоҳ, мен одамлар орасида ожиз бир аттор эдим, унинг ва акасининг кунларида мамлакатларни бошқарадиган бўлдим — уни қандай ўлдираман?» деди. Харбайдонинг табиби, яҳудий Ибн ал-Ҳаррон келтирилиб, ўлим сабаби сўралганда: «Унга касал тегиб, ундан уч юзга яқин ич кетиш бўлди; Рашидуддавла ҳозирлигида мени ва табибларни чақирди, биз унга қамровчи, тўхтатувчи дорилар беришга келишдик, Рашидуддавла эса «Ҳозир унга бемалол бўшалиш керак» деди ва биз сурги ичирдик — бундан етмишга яқин ич кетиш бўлиб, қуввати тушди ва вафот этди», деди; Рашидуддавла буни тасдиқлади. Жавобон: «Демак уни сен ўлдирибсан», деб қатлини буюрди; у ўлдирилиб, аъзолари бўлакланди ва ҳар шаҳарга бир аъзо юборилди. Ўлдирилганидан кейин ундан бир миллион мисқол топилган дейилади; саксон ёшдан ошган эди. аз-Заҳабий: «Раъйи, заковати ва муруввати бор эди»; шайх Тожуддин ал-Афзал эса уни замм қилиб, аввалгиларнинг динига нисбат берарди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 28Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 28