Gʻozon ibn Argʻun ibn Abagʻo ibn Huloku ibn Tuli ibn Chingizxon

Sulton Muizzuddin, tatarlar sultoni. 693 yili mulk taxtiga oʻtirdi; noibi Navruz unga Islomni chiroyli koʻrsatdi va 694 yili musulmon boʻldi, odamlarning boshiga oltin, kumush va marvarid sochdi va tatarlar orasida Islom yoyildi. Butun Xuroson, Iroq, Fors, Rum, Ozarbayjon va Jazira podshohi edi; forscha gapirar va arab tilining koʻpini tushunardi. Podshoh boʻlgach, bandalarni va yurtlarni halok qilgan tovgʻun bobosi Chingizxon yoʻlini tashlab, himmatini qoʻshinni toʻldirish, chegaralarni berkitish, yurtlarni obod qilish va qon toʻkishdan tiyilishga burdi. Musulmon boʻlgach, unga Islom oʻgay onalarga uylanishni harom qiladi deyildi — otasining xotinlarini oʻz xotinlariga qoʻshib olgan va ular ichida eng suygani otasining eng katta xotini Xotun edi — va Islomdan qaytmoqchi boʻldi; xoslaridan biri: «Otang kofir edi, Xotun u bilan sahih aqdda emas, faqat safohatda edi; sen unga aqd qil, u senga halol», dedi va shunday qildi. Ash-Shavkoniy: bu boʻlmasa u Islomdan qaytardi, shu maslahat uchun fatvo bergan kishining ishi goʻzal, chunki Islom yurtlarining koʻpiga voliy boʻlgan bunday sultonning Islomida shundan kattarogʻini ham joiz qiladigan maslahat bor — unga qattiq turish va haq ishda yurish irtidodga olib borar edi. Otasi va undan oldingi podshohlar oʻzlarini Saroy podshohining noiblari deb sanardi; Gʻozonning oyogʻi mulkda mustahkam boʻlgach «Xon» deb ataldi, ularga yuborib turgan xirojni kesdi, zikr va xutbani oʻziga xoslab oʻz nomiga sikka urdi, noiblarini Rum yurtlaridan quvdi va: «Men yurtlarni oʻz qilichim bilan oldim, boshqa bilan emas», dedi. Gʻazablansa ochiqlikka chiqib: «Gʻazabni saqlasang ortadi», der; och boʻlsa yer, jimoʼdan uzoq qolgan boʻlsa jimoʼ qilardi va: «Aqlning ofati gʻazab; aqliga zarar beradigan narsa bilan mashgʻul boʻlgan kishi mulkka yaramaydi», derdi. Birinchi jangi unga Islomni chiroyli koʻrsatgan Navruz ibn Argʻun bilan boʻldi — Navruz unga qarshi chiqdi, u urushdi va Navruz Xuroson qalʼasiga qochdi; soʻng Navruz bilan turgan kurdlarni oʻldirdi — jangda oʻlganlari ellik ming boʻlib, koʻpi asir olindi, hatto koʻrkam oʻsmir va undan kattasi oʻn ikki dirhamga sotildi. 699 yili Shom yurtlariga bostirib kirdi va Gʻozon gʻalaba qozongan ulkan jang boʻldi: Damashqqa kirdi, unga xutba oʻqildi va bu bir necha kun davom etdi; oʻsha kunlarda shomliklarga tortib olingan mollar sababli vasfga sigʻmas oʻldirish, xotin-bola asir olish va azob yetdi, azob va ochlikdan koʻp xaloyiq halok boʻldi. Soʻng qaytdi, 700 yili yana kelib Halab yurtlariga zarba berdi, keyin amirlaridan birini qoʻshin bilan Misrga yubordi va 703 yili uning askariga ulkan yengilish yuz berib, sanoqsiz kishi oʻldirildi; bu Gʻozonga yetganda qattiq gʻam bosdi va Ibn Hajarning aytishicha, oʻlimiga shu sabab boʻldi. Shavvol oyida vafot etdi. az-Zahabiy: «Aqlli, shijoatli, hayimatli, koʻrkam qiyofali yigit edi; oʻrta yoshga yetmay vafot etdi va jimoʼdan keyin artinadigan roʻmolchaga zahar solingani mashhur boʻldi — kasal boʻlib halok boʻldi».Султон Муиззуддин, татарлар султони. 693 йили мулк тахтига ўтирди; ноиби Навруз унга Исломни чиройли кўрсатди ва 694 йили мусулмон бўлди, одамларнинг бошига олтин, кумуш ва марварид сочди ва татарлар орасида Ислом ёйилди. Бутун Хуросон, Ироқ, Форс, Рум, Озарбайжон ва Жазира подшоҳи эди; форсча гапирар ва араб тилининг кўпини тушунарди. Подшоҳ бўлгач, бандаларни ва юртларни ҳалок қилган товғун бобоси Чингизхон йўлини ташлаб, ҳимматини қўшинни тўлдириш, чегараларни беркитиш, юртларни обод қилиш ва қон тўкишдан тийилишга бурди. Мусулмон бўлгач, унга Ислом ўгай оналарга уйланишни ҳаром қилади дейилди — отасининг хотинларини ўз хотинларига қўшиб олган ва улар ичида энг суйгани отасининг энг катта хотини Хотун эди — ва Исломдан қайтмоқчи бўлди; хосларидан бири: «Отанг кофир эди, Хотун у билан саҳиҳ ақдда эмас, фақат сафоҳатда эди; сен унга ақд қил, у сенга ҳалол», деди ва шундай қилди. Аш-Шавконий: бу бўлмаса у Исломдан қайтарди, шу маслаҳат учун фатво берган кишининг иши гўзал, чунки Ислом юртларининг кўпига волий бўлган бундай султоннинг Исломида шундан каттароғини ҳам жоиз қиладиган маслаҳат бор — унга қаттиқ туриш ва ҳақ ишда юриш иртидодга олиб борар эди. Отаси ва ундан олдинги подшоҳлар ўзларини Сарой подшоҳининг ноиблари деб санарди; Ғозоннинг оёғи мулкда мустаҳкам бўлгач «Хон» деб аталди, уларга юбориб турган хирожни кесди, зикр ва хутбани ўзига хослаб ўз номига сикка урди, ноибларини Рум юртларидан қувди ва: «Мен юртларни ўз қиличим билан олдим, бошқа билан эмас», деди. Ғазабланса очиқликка чиқиб: «Ғазабни сақласанг ортади», дер; оч бўлса ер, жимўдан узоқ қолган бўлса жимў қиларди ва: «Ақлнинг офати ғазаб; ақлига зарар берадиган нарса билан машғул бўлган киши мулкка ярамайди», дерди. Биринчи жанги унга Исломни чиройли кўрсатган Навруз ибн Арғун билан бўлди — Навруз унга қарши чиқди, у урушди ва Навруз Хуросон қалъасига қочди; сўнг Навруз билан турган курдларни ўлдирди — жангда ўлганлари эллик минг бўлиб, кўпи асир олинди, ҳатто кўркам ўсмир ва ундан каттаси ўн икки дирҳамга сотилди. 699 йили Шом юртларига бостириб кирди ва Ғозон ғалаба қозонган улкан жанг бўлди: Дамашққа кирди, унга хутба ўқилди ва бу бир неча кун давом этди; ўша кунларда шомликларга тортиб олинган моллар сабабли васфга сиғмас ўлдириш, хотин-бола асир олиш ва азоб етди, азоб ва очликдан кўп халойиқ ҳалок бўлди. Сўнг қайтди, 700 йили яна келиб Ҳалаб юртларига зарба берди, кейин амирларидан бирини қўшин билан Мисрга юборди ва 703 йили унинг аскарига улкан енгилиш юз бериб, саноқсиз киши ўлдирилди; бу Ғозонга етганда қаттиқ ғам босди ва Ибн Ҳажарнинг айтишича, ўлимига шу сабаб бўлди. Шаввол ойида вафот этди. аз-Заҳабий: «Ақлли, шижоатли, ҳайиматли, кўркам қиёфали йигит эди; ўрта ёшга етмай вафот этди ва жимўдан кейин артинадиган рўмолчага заҳар солингани машҳур бўлди — касал бўлиб ҳалок бўлди».

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 2Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 2