Hafs ibn Gʻiyos
Tabaʼ tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Hafs ibn Gʻiyos ibn Talq ibn Muoviya ibn Molik ibn al-Horis ibn Saʼlaba ibn Omir ibn Rabiʼa — imom, hofiz, alloma, qozi Abu Umar an-Naxaiy al-Kufiy; Kufaning qozisi va muhaddisi, Bagʻdodda ham qozilik qilgan. Uning tugʻilishi 117 h. yilda boʻlgan. U Osim al-Ahval, Sulaymon at-Taymiy, Yahyo ibn Said, Hishom ibn Urva, Yazid ibn Abu Ubayd, al-Aloʼ ibn al-Musayyab, Aʼmash, Muhammad ibn Zayd ibn al-Muhojir, Ibn Jurayj, Abu Ishoq ash-Shayboniy, Abu Molik al-Ashjaiy, Habib ibn Abu Amra, Burayd ibn Abdulloh ibn Abu Burda, Ubaydulloh ibn Umar, Lays ibn Abu Sulaym, Hishom ibn Hasson, al-Aloʼ ibn Xolid va bobosi Talq hamda yana koʻp kishilardan eshitgan. Undan safardoshi Yahyo ibn Said al-Qatton, Ibn Mahdiy, amakivachchasi Talq ibn Gʻannom, oʻgʻli Umar ibn Hafs, Yahyo ibn Yahyo, Ahmad, Ishoq, Yahyo, Ali, Ibn Abu Shaybaning ikki oʻgʻli, Ahmad ad-Davraqiy, Sufyon ibn Vakiʼ, Salm ibn Junoda, Sahl ibn Zanjala, Sadaqa ibn al-Fazl, Abu Said al-Ashajj, Ali ibn Xashram, Amr an-Noqid, Ibn Numayr, Horun ibn Ishoq, Hannod, Abu Kurayb, Abu Hishom ar-Rifoiy va son-sanoqsiz kishilar rivoyat qilgan; ularning eng oxirgisi Ahmad ibn Abdujabbor al-Utoridiydir. Ahmad ibn Komil aytadi: Rashid Hafsni Bagʻdodning Sharqiya qozisi qilib tayinladi, soʻng Kufa qoziligiga koʻchirdi. Abu Jaʼfar al-Jammol: «Kufada kattalardan qolgan oxirgi qozi Hafs ibn Gʻiyosdir», degan. Yahyo ibn Maʼin va boshqalar uni siqa deganlar. Yaʼqub ibn Shayba: «Hafs kitobidan hadis aytsa siqa va sobit, yodidan aytganining baʼzisidan ehtiyot boʻlinadi», degan. Abu Zurʼa: «Qozilikka tayinlangandan keyin hifzi yomonlashdi; kim undan kitobidan yozgan boʻlsa, u soligdir», deydi. Ali ibn al-Madiniy aytadi: Yahyo «Hafs sobitdir» der edi; «Ammo u vahm qiladi-ku?» desam: «Kitobi sahih», dedi. Yahyo al-Qattondan: «Hafs Aʼmash ashoblarining eng ishonchlisidir», deb rivoyat qilinadi. Muhammad ibn Abdulloh ibn Numayr: «Hafs hadisni Ibn Idrisdan koʻra bilimdonroq», degan. Ibn Maʼin esa: «Hafsning Bagʻdod va Kufada aytgan hadislarining bari yodidan boʻlgan, u kitob chiqarmagan; undan uch yoki toʻrt ming hadisni yodidan yozib olishgan», deydi. Dovud ibn Rushayd esa: «Hafs xatosi koʻp», degan. Ibn Ammor aytadi: Hafs hech kimga bir harf ham qaytarmasdi va: «Qalbing shunda boʻlganida, tushunarding», der edi; hadisda juda qattiq edi. Ibrohim ibn Mahdiy aytadi: Sharqiyada qozi ekan, qazo masalalarini soʻragan bir kishiga: «Sen qozi boʻlmoqchimisan? Kishi barmogʻini koʻziga tiqib, uni oʻyib tashlashi qozi boʻlishidan yaxshiroqdir», deganini eshitdim. Abu Bakr ibn Abu Shayba undan: «Vallohi, qozilikni to menga oʻlimtik halol boʻlgunicha qabul qilmadim», deganini eshitgan. U vafot etgan kuni bir dirham ham qoldirmadi, ustida toʻqqiz yuz dirham qarz qoldi. Sajjoda aytadi: «Qazo Hafs ibn Gʻiyos bilan muhrlandi», deyilardi. Bishr al-Hofiy naql qiladi: Hafs: «Oʻzimni shu holimdan xursand koʻrsam, halok boʻlgan boʻlardim», degan.Ҳафс ибн Ғиёс ибн Талқ ибн Муовия ибн Молик ибн ал-Ҳорис ибн Саълаба ибн Омир ибн Рабиъа — имом, ҳофиз, аллома, қози Абу Умар ан-Нахаий ал-Куфий; Куфанинг қозиси ва муҳаддиси, Бағдодда ҳам қозилик қилган. Унинг туғилиши 117 ҳ. йилда бўлган. У Осим ал-Аҳвал, Сулаймон ат-Таймий, Яҳё ибн Саид, Ҳишом ибн Урва, Язид ибн Абу Убайд, ал-Алў ибн ал-Мусайяб, Аъмаш, Муҳаммад ибн Зайд ибн ал-Муҳожир, Ибн Журайж, Абу Исҳоқ аш-Шайбоний, Абу Молик ал-Ашжаий, Ҳабиб ибн Абу Амра, Бурайд ибн Абдуллоҳ ибн Абу Бурда, Убайдуллоҳ ибн Умар, Лайс ибн Абу Сулайм, Ҳишом ибн Ҳассон, ал-Алў ибн Холид ва бобоси Талқ ҳамда яна кўп кишилардан эшитган. Ундан сафардоши Яҳё ибн Саид ал-Қаттон, Ибн Маҳдий, амакиваччаси Талқ ибн Ғанном, ўғли Умар ибн Ҳафс, Яҳё ибн Яҳё, Аҳмад, Исҳоқ, Яҳё, Али, Ибн Абу Шайбанинг икки ўғли, Аҳмад ад-Даврақий, Суфён ибн Вакиъ, Салм ибн Жунода, Саҳл ибн Занжала, Садақа ибн ал-Фазл, Абу Саид ал-Ашажж, Али ибн Хашрам, Амр ан-Ноқид, Ибн Нумайр, Ҳорун ибн Исҳоқ, Ҳаннод, Абу Курайб, Абу Ҳишом ар-Рифоий ва сон-саноқсиз кишилар ривоят қилган; уларнинг энг охиргиси Аҳмад ибн Абдужаббор ал-Уторидийдир. Аҳмад ибн Комил айтади: Рашид Ҳафсни Бағдоднинг Шарқия қозиси қилиб тайинлади, сўнг Куфа қозилигига кўчирди. Абу Жаъфар ал-Жаммол: «Куфада катталардан қолган охирги қози Ҳафс ибн Ғиёсдир», деган. Яҳё ибн Маъин ва бошқалар уни сиқа деганлар. Яъқуб ибн Шайба: «Ҳафс китобидан ҳадис айца сиқа ва собит, ёдидан айтганининг баъзисидан эҳтиёт бўлинади», деган. Абу Зуръа: «Қозиликка тайинлангандан кейин ҳифзи ёмонлашди; ким ундан китобидан ёзган бўлса, у солигдир», дейди. Али ибн ал-Мадиний айтади: Яҳё «Ҳафс собитдир» дер эди; «Аммо у ваҳм қилади-ку?» десам: «Китоби саҳиҳ», деди. Яҳё ал-Қаттондан: «Ҳафс Аъмаш ашобларининг энг ишончлисидир», деб ривоят қилинади. Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Нумайр: «Ҳафс ҳадисни Ибн Идрисдан кўра билимдонроқ», деган. Ибн Маъин эса: «Ҳафснинг Бағдод ва Куфада айтган ҳадисларининг бари ёдидан бўлган, у китоб чиқармаган; ундан уч ёки тўрт минг ҳадисни ёдидан ёзиб олишган», дейди. Довуд ибн Рушайд эса: «Ҳафс хатоси кўп», деган. Ибн Аммор айтади: Ҳафс ҳеч кимга бир ҳарф ҳам қайтармасди ва: «Қалбинг шунда бўлганида, тушунардинг», дер эди; ҳадисда жуда қаттиқ эди. Иброҳим ибн Маҳдий айтади: Шарқияда қози экан, қазо масалаларини сўраган бир кишига: «Сен қози бўлмоқчимисан? Киши бармоғини кўзига тиқиб, уни ўйиб ташлаши қози бўлишидан яхшироқдир», деганини эшитдим. Абу Бакр ибн Абу Шайба ундан: «Валлоҳи, қозиликни то менга ўлимтик ҳалол бўлгунича қабул қилмадим», деганини эшитган. У вафот этган куни бир дирҳам ҳам қолдирмади, устида тўққиз юз дирҳам қарз қолди. Сажжода айтади: «Қазо Ҳафс ибн Ғиёс билан муҳрланди», дейиларди. Бишр ал-Ҳофий нақл қилади: Ҳафс: «Ўзимни шу ҳолимдан хурсанд кўрсам, ҳалок бўлган бўлардим», деган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 13, b. 22Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 13, б. 22
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Qozi edi; toʻqson yoshdan oshib yashadi. Jon berayotganida sheriklaridan biri yigʻlaganida: «Yigʻlama; vallohi, hech qachon haromga ishtonimni yechmaganman va oldimda ikki daʼvogar oʻtirganda hukm ularning qaysi biriga tushishiga — yaqinmi yo yiroq, podshohmi yo bozor ahlimi — parvo qilmaganman», dedi.Қози эди; тўқсон ёшдан ошиб яшади. Жон бераётганида шерикларидан бири йиғлаганида: «Йиғлама; валлоҳи, ҳеч қачон ҳаромга иштонимни ечмаганман ва олдимда икки даъвогар ўтирганда ҳукм уларнинг қайси бирига тушишига — яқинми ё йироқ, подшоҳми ё бозор аҳлими — парво қилмаганман», деди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 5144Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 5144