Hammod ibn Abu Sulaymon
حماد بن أبي سليمان
Tobi'iy · Faqih
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Hammod ibn Abu Sulaymon — Kufa faqihi, Ibrohim an-Naxaʼiyning eng fiqhli shogirdi. Abdulmalik ibn Iyos ash-Shayboniy aytadi: «Ibrohim an-Naxaʼiydan: “Sizdan keyin kimdan soʻraymiz?” deb soʻradim. U: “Hammoddan”, dedi». Mugʻira aytadi: «Ibrohimning oldiga u yashiringan chogʻida yoʻqlab bordik; u: “Hammodga yopishinglar, chunki u mendan odamlar soʻragan hamma narsani soʻragan”, dedi». Yana Mugʻira: «Biz Ibrohimdan keyin Aʼmash boʻladi deb hisoblardik, toki Hammod oʻzi keltirgan narsani keltirgunicha», deydi. Ibn Avn aytadi: «Hammodni koʻrdim, Ibrohimning huzuriga qoʻlida atroflar (hadis boshlanmalari yozilgan varaqlar) bilan kirib, ulardan soʻrardi». Maʼmar: «Bularning ichida Zuhriy, Hammod va Qatodadan koʻra faqihroq kishini koʻrmadim», der edi; Ibn Uyayna esa: «Hammod Ibrohimni Hakamdan koʻra yaxshiroq bilardi», deydi. Ibn Shubruma: «Menga Hammoddan koʻra ilm bilan minnat qilgan kishi yoʻq», degan. Abu Ishoq ash-Shayboniy: «Hammod ibn Abu Sulaymon Shaʼbiydan faqihroq; Hammoddan faqihroq kishini koʻrmadim», dedi. Shuʼba: «Hammod tili sadoqatli edi, ammo hadisni yodlamas edi», dedi. Nasoiy: «Siqa, murjiʼ», dedi. Abu Hotim ar-Roziy: «U fiqhda mustaqim, asar (hadis) kelganda esa chalkashtirardi», dedi. al-Ijliy: «Ibrohim ashoblarining eng faqihi edi; hadis aytib turganida baʼzan uni hushdan ketish tutar edi», dedi. Maʼmar unga: «Sen bosh eding, ashoblaring orasida imom eding; ularga muxolif boʻlib, ergashuvchiga aylanding», deganida, u: «Haqda ergashuvchi boʻlishim botilda bosh boʻlishimdan yaxshiroqdir», deb javob bergan. Muallif aytadi: Maʼmar uning faqihlar irjosiga — yaʼni namoz va zakotni imondan sanamay, imon til bilan iqror va qalbdagi yaqindir, deyishga — oʻtganiga ishora qilmoqda; bundagi nizo, inshaalloh, lafziydir; irjoning haddan oshgani esa: «Tavhid bilan birga farzlarni tark etish zarar qilmaydi», deganlarniki — Allohdan ofiyat soʻraymiz. Bizga yetishicha, Hammod keng dunyo egasi edi: ramazon oyida besh yuz kishini iftor qildirar, hayitdan keyin ularning har biriga yuz dirhamdan berar edi. Solt ibn Bistomning otasidan naql qilinishicha, u ramazonning har kunida ellik kishini iftor qildirar, iyd kechasi esa har biriga bittadan kiyim kiydirar edi; kimnikiga bormasin, ketayotib: «Yostiq tagiga qara, ular foydalansin», der va u yerdan koʻp dirhamlar topilar edi. Dovud at-Toiy uni taomga saxiy, dinor va dirhamga javomard, deb sanaydi. Uning hadisi sunan kitoblarida bor; Buxoriy undan hadis chiqarmagan, Muslim esa boshqasiga qoʻshib bitta hadis keltirgan. Ibn Adiy: «Hammod ibn Abu Sulaymonning rivoyatida yakka va gʻarib narsalar uchraydi, ammo oʻzi bexatar, hadisda mutamosikdir», dedi. Ahmad: «Hammod muqorib ul-hadis — Sufyon va Shuʼba undan rivoyat qilgani shunday; Hammod ibn Salamada esa undan chalkashlik bor», dedi va qadimgilarning undan rivoyatlarini maqbul sanadi. Xalifa uning vafotini 120 h. deb qayd etgan; 119 h. da vafot etgan ham deyiladi. Abu Nuaym al-Kufiy ham 120 h. ni aytadi. Muallif aytadi: u oʻrta yoshida vafot etdi, Alloh unga rahm qilsin. Va Kufa ahlining eng faqihi Ali bilan Ibn Masʼud, ularning ashoblari ichida eng faqihi Alqama, uning ashoblari ichida eng faqihi Ibrohim, Ibrohim ashoblari ichida eng faqihi Hammod, Hammod ashoblari ichida eng faqihi Abu Hanifa, uning ashoblari ichida eng faqihi Abu Yusuf; Abu Yusufning ashoblari yurtlarga tarqaldi va ularning eng faqihi Muhammad, Muhammadning ashoblari ichida eng faqihi esa Abu Abdulloh ash-Shofeiydir, Alloh ularga rahm qilsin.Ҳаммод ибн Абу Сулаймон — Куфа фақиҳи, Иброҳим ан-Нахаъийнинг энг фиқҳли шогирди. Абдулмалик ибн Иёс аш-Шайбоний айтади: «Иброҳим ан-Нахаъийдан: “Сиздан кейин кимдан сўраймиз?” деб сўрадим. У: “Ҳаммоддан”, деди». Муғира айтади: «Иброҳимнинг олдига у яширинган чоғида йўқлаб бордик; у: “Ҳаммодга ёпишинглар, чунки у мендан одамлар сўраган ҳамма нарсани сўраган”, деди». Яна Муғира: «Биз Иброҳимдан кейин Аъмаш бўлади деб ҳисоблардик, токи Ҳаммод ўзи келтирган нарсани келтиргунича», дейди. Ибн Авн айтади: «Ҳаммодни кўрдим, Иброҳимнинг ҳузурига қўлида атрофлар (ҳадис бошланмалари ёзилган варақлар) билан кириб, улардан сўрарди». Маъмар: «Буларнинг ичида Зуҳрий, Ҳаммод ва Қатодадан кўра фақиҳроқ кишини кўрмадим», дер эди; Ибн Уяйна эса: «Ҳаммод Иброҳимни Ҳакамдан кўра яхшироқ биларди», дейди. Ибн Шубрума: «Менга Ҳаммоддан кўра илм билан миннат қилган киши йўқ», деган. Абу Исҳоқ аш-Шайбоний: «Ҳаммод ибн Абу Сулаймон Шаъбийдан фақиҳроқ; Ҳаммоддан фақиҳроқ кишини кўрмадим», деди. Шуъба: «Ҳаммод тили садоқатли эди, аммо ҳадисни ёдламас эди», деди. Насоий: «Сиқа, муржиъ», деди. Абу Ҳотим ар-Розий: «У фиқҳда мустақим, асар (ҳадис) келганда эса чалкаштирарди», деди. ал-Ижлий: «Иброҳим ашобларининг энг фақиҳи эди; ҳадис айтиб турганида баъзан уни ҳушдан кетиш тутар эди», деди. Маъмар унга: «Сен бош эдинг, ашобларинг орасида имом эдинг; уларга мухолиф бўлиб, эргашувчига айландинг», деганида, у: «Ҳақда эргашувчи бўлишим ботилда бош бўлишимдан яхшироқдир», деб жавоб берган. Муаллиф айтади: Маъмар унинг фақиҳлар иржосига — яъни намоз ва закотни имондан санамай, имон тил билан иқрор ва қалбдаги яқиндир, дейишга — ўтганига ишора қилмоқда; бундаги низо, иншааллоҳ, лафзийдир; иржонинг ҳаддан ошгани эса: «Тавҳид билан бирга фарзларни тарк этиш зарар қилмайди», деганларники — Аллоҳдан офият сўраймиз. Бизга етишича, Ҳаммод кенг дунё эгаси эди: рамазон ойида беш юз кишини ифтор қилдирар, ҳайитдан кейин уларнинг ҳар бирига юз дирҳамдан берар эди. Солт ибн Бистомнинг отасидан нақл қилинишича, у рамазоннинг ҳар кунида эллик кишини ифтор қилдирар, ийд кечаси эса ҳар бирига биттадан кийим кийдирар эди; кимникига бормасин, кетаётиб: «Ёстиқ тагига қара, улар фойдалансин», дер ва у ердан кўп дирҳамлар топилар эди. Довуд ат-Тоий уни таомга сахий, динор ва дирҳамга жавомард, деб санайди. Унинг ҳадиси сунан китобларида бор; Бухорий ундан ҳадис чиқармаган, Муслим эса бошқасига қўшиб битта ҳадис келтирган. Ибн Адий: «Ҳаммод ибн Абу Сулаймоннинг ривоятида якка ва ғариб нарсалар учрайди, аммо ўзи бехатар, ҳадисда мутамосикдир», деди. Аҳмад: «Ҳаммод муқориб ул-ҳадис — Суфён ва Шуъба ундан ривоят қилгани шундай; Ҳаммод ибн Саламада эса ундан чалкашлик бор», деди ва қадимгиларнинг ундан ривоятларини мақбул санади. Халифа унинг вафотини 120 ҳ. деб қайд этган; 119 ҳ. да вафот этган ҳам дейилади. Абу Нуайм ал-Куфий ҳам 120 ҳ. ни айтади. Муаллиф айтади: у ўрта ёшида вафот этди, Аллоҳ унга раҳм қилсин. Ва Куфа аҳлининг энг фақиҳи Али билан Ибн Масъуд, уларнинг ашоблари ичида энг фақиҳи Алқама, унинг ашоблари ичида энг фақиҳи Иброҳим, Иброҳим ашоблари ичида энг фақиҳи Ҳаммод, Ҳаммод ашоблари ичида энг фақиҳи Абу Ҳанифа, унинг ашоблари ичида энг фақиҳи Абу Юсуф; Абу Юсуфнинг ашоблари юртларга тарқалди ва уларнинг энг фақиҳи Муҳаммад, Муҳаммаднинг ашоблари ичида энг фақиҳи эса Абу Абдуллоҳ аш-Шофеийдир, Аллоҳ уларга раҳм қилсин.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 9, b. 231Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 9, б. 231
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Anas va Ibrohimdan eshitgan. Undan as-Savriy va Shuʼba eshitgan. Abu Nuaym aytdi: bir yuz yigirmanchi yili vafot etgan. U Abu Muso xonadonining mavlosi. Kunyasi Abu Ismoil — buni Muso ibn Ismoil aytgan. Sulaymon ibn Harb aytdi: bizga Hammod ibn Zayd aytdi, Shuayb ibn al-Habhobdan, u aytdi: Ibrohimning shunday deganini eshitdim: «Bu — yaʼni Hammod — mendan butun odamlar soʻraganicha soʻradi». Amr ibn Muhammad aytdi: Amr ibn Usmonning shunday deganini eshitdim: Ubaydulloh ibn Amrni eshitdim: Hammod ibn Abu Sulaymon bir yuz oʻn toʻqqizinchi yili vafot etgan.Анас ва Иброҳимдан эшитган. Ундан ас-Саврий ва Шуъба эшитган. Абу Нуайм айтди: бир юз йигирманчи йили вафот этган. У Абу Мусо хонадонининг мавлоси. Куняси Абу Исмоил — буни Мусо ибн Исмоил айтган. Сулаймон ибн Ҳарб айтди: бизга Ҳаммод ибн Зайд айтди, Шуайб ибн ал-Ҳабҳобдан, у айтди: Иброҳимнинг шундай деганини эшитдим: «Бу — яъни Ҳаммод — мендан бутун одамлар сўраганича сўради». Амр ибн Муҳаммад айтди: Амр ибн Усмоннинг шундай деганини эшитдим: Убайдуллоҳ ибн Амрни эшитдим: Ҳаммод ибн Абу Сулаймон бир юз ўн тўққизинчи йили вафот этган.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 3, b. 356Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 3, б. 356