Hasan ibn Hasan ibn Aliy

Hasan — Rasululloh ﷺ ning nabirasi, sayyid Abu Muhammad Hasan ibn amirul-muminin Abul Hasan Aliy ibn Abu Tolibning oʻgʻli; hoshimiy, alaviy, madaniy, imom Abu Muhammad. U otasidan va Abdulloh ibn Jaʼfardan hadis rivoyat qildi; sidqi va jaloliga qaramay, rivoyati ham, fatvosi ham oz edi. Undan oʻgʻli Abdulloh, amakivachchasi Hasan ibn Muhammad ibn al-Hanafiya, Suhayl ibn Abu Solih, Valid ibn Kasir, Fuzayl ibn Marzuq, Muhammadning otasi Ishoq ibn Yasor va boshqalar rivoyat qildilar. Suhayl va mahriylarning mavlosi Said orqali undan rivoyat qilinishicha, u Paygʻambar ﷺ ning qabri boʻlgan uy oldida turib u zotga duo va salovat aytayotgan bir kishini koʻrib: «Bunday qilma, chunki Rasululloh ﷺ: “Uyimni bayramgohga aylantirmanglar, uylaringizni qabrga aylantirmanglar; qayerda boʻlsangiz, menga salovat ayting — salovatingiz menga yetadi”, deganlar», dedi. Zahabiy aytadi: bu mursaldir; Hasan oʻz fatvosida uncha kuchli dalil keltirmagan; kim muqaddas hujra oldida xor holda salom berib, nabiysiga salovat aytib tursa, unga xush boʻlsin — u ziyoratni chiroyli qilgan, xorlik va muhabbatda goʻzal yoʻl tutgan boʻladi va oʻz yurtida yoki namozida salovat aytgan kishidan ortiq bir ibodat qilgan boʻladi, chunki ziyoratchiga ziyorat ajri ham, salovat ajri ham bordir. Ammo kim ziyorat qilib, ziyorat odobini buzsa, qabrga sajda qilsa yoki mashruʼ boʻlmagan ishni qilsa — u yaxshi ham, yomon ham ish qilibdi, unga muloyimlik bilan oʻrgatiladi. Zahabiy soʻng qabr ziyoratining fazli va uch masjiddan boshqasiga safar qilmaslik hadisi haqidagi oʻz qarashini bayon qilib: «Nabiymiz ﷺ ga safar qilish uning masjidiga safar qilishni taqozo qiladi, bu esa hech tortishuvsiz mashruʼdir; avval masjidga tahiyyat qilsin, soʻng masjid sohibiga», deydi. Zubayr ibn Bakkor aytadi: bu Hasan ibn Hasanning onasi Xavla al-Fazoriyadir. U Aliy raziyallohu anhuning sadaqasiga voliy edi. Bir kuni Madinada Hajjoj u bilan birga yurib: «Amaking Umar ibn Aliyni Aliyning sadaqasiga oʻzing bilan qoʻsh, u amaking va oilangning qoldigʻidir», dedi; u: «Aliyning shartini oʻzgartirmayman», dedi. Hajjoj: «Unda uni majburan qoʻshaman», deganda Hasan Abdulmalik ibn Marvon huzuriga bordi; u uni yaxshi kutib olib, silasini berdi va Hajjojga oshib oʻtolmaydigan bir maktub yozib berdi. Abdulmalik ibn Umayr Abu Musʼabdan naql qiladi: Abdulmalik ibn Marvon Madina voliysi Hishom ibn Ismoilga: «Menga yetishicha, Hasan ibn Hasan Iroq ahli bilan yozishmoqda, uni hozir qil», deb yozdi. Uni olib kelishganda Aliy ibn Husayn unga: «Ey amakivachcha, faraj kalimalarini ayt: “Lo ilaha illalloh al-Halimul-Karim…”», dedi va u qoʻyib yuborildi. Bu xabar boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilinadi, unda: Valid Usmon al-Murriyga: «Hasan ibn Hasanga qara, uni yuz darra ur va bir kun odamlarga koʻrsat; oʻzimni uni oʻldiruvchi deb koʻraman», deb yozgan; shunda Aliy unga karb kalimalarini oʻrgatgan, deyiladi. Fuzayl ibn Marzuq aytadi: Hasan ibn Hasanning rofiziylardan bir kishiga: «Seni oʻldirish Allohga qurbatdir», deganini eshitdim; u: «Hazillashyapsan», dedi; Hasan: «Vallohi, bu mendan hazil emas», dedi. Yana undan: «Bizni sevinglar; agar Allohga osiy boʻlsak, bizga bugʻz qilinglar; agar Alloh birovga Rasululloh ﷺ ga qarindoshligi bilan toatsiz naf beradigan boʻlsa, otasi va onasiga naf berardi», deganini rivoyat qiladi. U yana aytadi: huzurimga zindiqlikda kuydirilgan Mugʻira ibn Said kirib, mening qarindoshligim va Rasululloh ﷺ ga oʻxshashligimni tilga oldi — men yoshligimda u zotga oʻxshatilardim — soʻng Abu Bakr bilan Umarni laʼnatladi; men: «Ey Allohning dushmani, mening oldimda-ya!» dedim va vallohi uni tili chiqquncha boʻgʻdim. Hasan ibn Hasan 99-yilda vafot etdi; aytilishicha, 97-yilda. Yana aytilishicha, Iroq shiasi unga amirlikni umid qildirib turardi, holbuki u diyonat yuzasidan ularni yomon koʻrardi. Uning Ibn Asokir tarixida uzun xabarlari bor; u xalifalikka yarardi.Ҳасан — Расулуллоҳ ﷺ нинг набираси, саййид Абу Муҳаммад Ҳасан ибн амирул-муминин Абул Ҳасан Алий ибн Абу Толибнинг ўғли; ҳошимий, алавий, маданий, имом Абу Муҳаммад. У отасидан ва Абдуллоҳ ибн Жаъфардан ҳадис ривоят қилди; сидқи ва жалолига қарамай, ривояти ҳам, фатвоси ҳам оз эди. Ундан ўғли Абдуллоҳ, амакиваччаси Ҳасан ибн Муҳаммад ибн ал-Ҳанафия, Суҳайл ибн Абу Солиҳ, Валид ибн Касир, Фузайл ибн Марзуқ, Муҳаммаднинг отаси Исҳоқ ибн Ясор ва бошқалар ривоят қилдилар. Суҳайл ва маҳрийларнинг мавлоси Саид орқали ундан ривоят қилинишича, у Пайғамбар ﷺ нинг қабри бўлган уй олдида туриб у зотга дуо ва саловат айтаётган бир кишини кўриб: «Бундай қилма, чунки Расулуллоҳ ﷺ: “Уйимни байрамгоҳга айлантирманглар, уйларингизни қабрга айлантирманглар; қаерда бўлсангиз, менга саловат айтинг — саловатингиз менга етади”, деганлар», деди. Заҳабий айтади: бу мурсалдир; Ҳасан ўз фатвосида унча кучли далил келтирмаган; ким муқаддас ҳужра олдида хор ҳолда салом бериб, набийсига саловат айтиб турса, унга хуш бўлсин — у зиёратни чиройли қилган, хорлик ва муҳаббатда гўзал йўл тутган бўлади ва ўз юртида ёки намозида саловат айтган кишидан ортиқ бир ибодат қилган бўлади, чунки зиёратчига зиёрат ажри ҳам, саловат ажри ҳам бордир. Аммо ким зиёрат қилиб, зиёрат одобини бузса, қабрга сажда қилса ёки машруъ бўлмаган ишни қилса — у яхши ҳам, ёмон ҳам иш қилибди, унга мулойимлик билан ўргатилади. Заҳабий сўнг қабр зиёратининг фазли ва уч масжиддан бошқасига сафар қилмаслик ҳадиси ҳақидаги ўз қарашини баён қилиб: «Набиймиз ﷺ га сафар қилиш унинг масжидига сафар қилишни тақозо қилади, бу эса ҳеч тортишувсиз машруъдир; аввал масжидга таҳийят қилсин, сўнг масжид соҳибига», дейди. Зубайр ибн Баккор айтади: бу Ҳасан ибн Ҳасаннинг онаси Хавла ал-Фазориядир. У Алий разияллоҳу анҳунинг садақасига волий эди. Бир куни Мадинада Ҳажжож у билан бирга юриб: «Амакинг Умар ибн Алийни Алийнинг садақасига ўзинг билан қўш, у амакинг ва оилангнинг қолдиғидир», деди; у: «Алийнинг шартини ўзгартирмайман», деди. Ҳажжож: «Унда уни мажбуран қўшаман», деганда Ҳасан Абдулмалик ибн Марвон ҳузурига борди; у уни яхши кутиб олиб, силасини берди ва Ҳажжожга ошиб ўтолмайдиган бир мактуб ёзиб берди. Абдулмалик ибн Умайр Абу Мусъабдан нақл қилади: Абдулмалик ибн Марвон Мадина волийси Ҳишом ибн Исмоилга: «Менга етишича, Ҳасан ибн Ҳасан Ироқ аҳли билан ёзишмоқда, уни ҳозир қил», деб ёзди. Уни олиб келишганда Алий ибн Ҳусайн унга: «Эй амакивачча, фараж калималарини айт: “Ло илаҳа иллаллоҳ ал-Ҳалимул-Карим…”», деди ва у қўйиб юборилди. Бу хабар бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинади, унда: Валид Усмон ал-Муррийга: «Ҳасан ибн Ҳасанга қара, уни юз дарра ур ва бир кун одамларга кўрсат; ўзимни уни ўлдирувчи деб кўраман», деб ёзган; шунда Алий унга карб калималарини ўргатган, дейилади. Фузайл ибн Марзуқ айтади: Ҳасан ибн Ҳасаннинг рофизийлардан бир кишига: «Сени ўлдириш Аллоҳга қурбатдир», деганини эшитдим; у: «Ҳазиллашяпсан», деди; Ҳасан: «Валлоҳи, бу мендан ҳазил эмас», деди. Яна ундан: «Бизни севинглар; агар Аллоҳга осий бўлсак, бизга буғз қилинглар; агар Аллоҳ бировга Расулуллоҳ ﷺ га қариндошлиги билан тоациз наф берадиган бўлса, отаси ва онасига наф берарди», деганини ривоят қилади. У яна айтади: ҳузуримга зиндиқликда куйдирилган Муғира ибн Саид кириб, менинг қариндошлигим ва Расулуллоҳ ﷺ га ўхшашлигимни тилга олди — мен ёшлигимда у зотга ўхшатилардим — сўнг Абу Бакр билан Умарни лаънатлади; мен: «Эй Аллоҳнинг душмани, менинг олдимда-я!» дедим ва валлоҳи уни тили чиққунча бўғдим. Ҳасан ибн Ҳасан 99-йилда вафот этди; айтилишича, 97-йилда. Яна айтилишича, Ироқ шиаси унга амирликни умид қилдириб турарди, ҳолбуки у диёнат юзасидан уларни ёмон кўрарди. Унинг Ибн Асокир тарихида узун хабарлари бор; у халифаликка ярарди.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 8, b. 483Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 8, б. 483